Σάββατο, 16 Ιουνίου 2018

Ποδόσφαιρο, ο πόλεμος με άλλα μέσα. Το Μουντιάλ της Ρωσίας και η ελληνική ιδιαιτερότητα

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 88
Αναπαράσταση παιχνιδιού με σφαίρα (επίσκυρος), που ήταν διαδεδομένο στην ελληνική αρχαιότητα. H σφαίρα κατασκευαζόταν από ύφασμα ή δέρμα και γεμιζόταν με μαλλί. Επιτύμβια στήλη, 4ος π.Χ. αιώνας. Αναπαράσταση παιχνιδιού με σφαίρα (επίσκυρος), που ήταν διαδεδομένο στην ελληνική αρχαιότητα. H σφαίρα κατασκευαζόταν από ύφασμα ή δέρμα και γεμιζόταν με μαλλί. Επιτύμβια στήλη, 4ος π.Χ. αιώνας. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών

Από την 14η Ιουνίου και για περίπου ένα μήνα, παρά τα τόσα προβλήματα που ταλανίζουν τον   πλανήτη, σχεδόν όλος ο κόσμος έχει στραμμένο το ενδιαφέρον στη Ρωσία. Ούτε για την ιστορία, τον πολιτισμό και τα τοπία της ούτε για τον Πούτιν και το καθεστώς του. Η προσοχή είναι στραμμένη στο Μουντιάλ 2018, που διεξάγεται εκεί, και στους ποδοσφαιρικούς του αγώνες. Ένας λόγος, λοιπόν, για το ποδοσφαιρικό φαινόμενο είναι αναγκαίος. Αναδημοσίευση από το Books' Journal, 88, Ιούνιος 2018, που κυκλοφορεί.

Μια γρήγορη κοφτή ντρίπλα, ένα σκληρό μαρκάρισμα, μια έξυπνη πάσα, ένα μακρινό σουτ, μια θεαματική απόκρουση, μια αέρινη επέλαση, μια χαμένη ευκαιρία και, βέβαια, πάντα ένα γκολ ξεσηκώνουν χιλιάδες φιλάθλους στα γήπεδα και εκατομμύρια θεατές στην τηλεόραση, προκαλώντας ζητωκραυγές και αισθήματα ευδαιμονίας στους νικητές και, αντίστροφα, θλίψης στους χαμένους. Ποδοσφαιριστές όπως ο Τζωρτζ Μπέστ η ο Γιόχαν Κρόυφ και ομάδες όπως ο Άγιαξ των αρχών της δεκαετίας του 1970 ή η Βραζιλία στο Μουντιάλ του 1982 χαράσσονται ανεξίτηλα στις μνήμες των φιλάθλων, όσα χρόνια κι αν περάσουν, και αποτελούν στοιχεία των ατομικών και συλλογικών μυθολογιών. Αλήθεια, όμως, τι είναι αυτό στο ποδόσφαιρο που, παρ’ όλη την υπερπροσφορά θεαμάτων κάθε είδους, προσελκύει, μαγνητίζει και φανατίζει τόσο μεγάλο αριθμό ανθρώπων κάθε κοινωνικής τάξης και εθνικότητας; Είναι ο συνδυασμός σωματικών ικανοτήτων, τεχνικής κατάρτισης, εξυπνάδας, ανάγνωσης του χώρου και των κινήσεων των συμπαικτών και των αντιπάλων; Είναι ένας πόλεμος με «άλλα μέσα» και αναπαράσταση μιας μάχης με στρατηγική και τακτική; Υποκρύπτει, άραγε, μια καταγωγική σχέση με το απώτατο ανταγωνιστικό και συγκρουσιακό ανθρώπινο παρελθόν, όπως υποστηρίζουν πολλοί ανθρωπολόγοι και κοινωνιολόγοι; Μάλλον είναι όλα αυτά, αλλά και πολλά άλλα. Δεν είναι βέβαια μόνο παιχνίδι. Ως θέαμα, ζωντανό και τηλεοπτικό, είναι και εμπορεύσιμο προϊόν. Το ποδόσφαιρο έχει μετατραπεί πλέον σε τερατώδη βιομηχανία εκμετάλλευσης του ελεύθερου χρόνου και παραγωγής πολλαπλών εμπορεύσιμων ειδών και προϊόντων. Προσήλκυσε   τεράστια κεφάλαια,   κατασκευάστηκαν υπερσύγχρονες γηπεδικές και άλλες εμπορευματικού τύπου υποδομές, ενώ διασυνδέθηκε πλήρως με την τηλεοπτική βιομηχανία. Έτσι λειτουργεί σαν γιγάντια οικονομική επιχείρηση, οργανωμένη σε πολλά επίπεδα, με πωλήσεις εισιτηρίων και δικαιωμάτων τηλεοπτικών αναμεταδόσεων, με πολλαπλή και ποικίλη εκμετάλλευση του τίτλου και του σήματος της ομάδας, με αγοραπωλησίες παικτών, με αδιανόητα υψηλά συμβόλαια, με τις ομάδες συλλογικά αλλά και τους ποδοσφαιριστές ατομικά να λειτουργούν και ως διαφημιστικοί αγωγοί εκατοντάδων προϊόντων και υπηρεσιών. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα, τα παιχνίδια έγιναν το κύριο αντικείμενο της νέας ανθηρής και παγκοσμιοποιημένης βιομηχανίας κάθε είδους προβλέψεων και στοιχημάτων, πέρα από τo παλιό σχετικά αθώο ΠΡΟΠΟ, με αποτέλεσμα τη διακίνηση   τεράστιων κεφαλαίων και, φυσικά, την άνθηση πολλών σκοτεινών   πρακτικών. Κατά παράδοξο τρόπο, όμως, η άκρατη εμπορευματοποίηση, η εισβολή υπερεθνικών    διεθνοποιημένων επενδυτών-ολιγαρχών   και η μισθοφορική και χωρίς κανένα συναίσθημα πλέον σχέση των παικτών με τις ομάδες   δεν υπονόμευσαν τη λαϊκότητα του ποδοσφαίρου ούτε τη μαζική του πρόσληψη και τον   ιδιαίτερο ρόλο του στην καθημερινή κουλτούρα χιλιάδων ανθρώπων. Ούτε, πολύ περισσότερο, ελάττωσαν τις ταυτίσεις των φιλάθλων-οπαδών με τις ομάδες τους. Αντίθετα, οι οπαδικές ταυτότητες επιβιώνουν και αναπαράγονται συνεχώς με πολλαπλά αποτελέσματα, συχνά ιδιαίτερα βίαια. Ίσως, λοιπόν, η τεράστια και αυξητική δυναμική του ποδοσφαιρικού φαινομένου να οφείλεται στη δυνατότητα ενός   μαζικού «ανήκειν» και στην αναπαραγωγή ενός πόλου σταθερής αναφοράς, πέρα από τις πολιτικές διαψεύσεις και τις ταξικές αντιθέσεις, στη σημερινή εποχή του ρευστού κόσμου. Άλλωστε, το ποδόσφαιρο και όσα το συγκροτούν είναι από τους λίγους παλιούς ιδεολογικούς και κοινωνικούς μηχανισμούς που επιτελούν ακόμα τις λειτουργίες τους. Συχνά απορροφά τη λαϊκή δυσαρέσκεια και διαμαρτυρία και μεταθέτει τη λύση των κοινωνικών προβλημάτων. Αναπαράγει δε και εγχαράσσει μοντέλα και πρότυπα συμπεριφορών και σχέσεις ιεραρχίας και κυριαρχίας. Όλα αυτά, βέβαια, δεν κατατείνουν στην απομάγευση του ποδοσφαίρου. Ίσα ίσα, οι υποψίες και οι ενοχές   για κάποιες του όψεις το καθιστούν περισσότερο σαγηνευτικό.

Ενώ όμως όλα αυτά   καθιστούν το ποδόσφαιρο στην Ευρώπη και σε πολλά άλλα μέρη του κόσμου οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό γεγονός, στην Ελλάδα αυτό δεν ισχύει. Η εγχώρια εκδοχή του ποδοσφαίρου είναι η παρωδία του. Το θέαμά του είναι ελάχιστα ελκυστικό, όπως ελάχιστοι είναι και οι θεατές του στα γήπεδα. Οι ποδοσφαιρικές εταιρείες είναι καταχρεωμένες και παρασιτούν σε βάρος του κράτους. Οι «επενδυτές» του, αρκετοί από τους οποίους κινούνται στο ημίφως μεταξύ παρανομίας και νομιμότητας, το χρησιμοποιούν συνήθως για αλλότριους δικούς τους σκοπούς. Η κάθε είδους διαφθορά, οι χρηματισμοί, η εξωνημένη διαιτησία, τα στημένα παιχνίδια, οι απάτες με το στοίχημα, ο εξωφρενικός οπαδικός Τύπος είναι στην ημερήσια διάταξη. Το ποδόσφαιρο, βέβαια, είναι και ένα πεδίο όπου, συν τοις άλλοις, εκδηλώνονται σε μεγάλη ποικιλία και με εντυπωσιακή συχνότητα διάφορες βίαιες παραβατικές συμπεριφορές. Το εγχώριο   ποδόσφαιρο είναι   το πεδίο μιας άγριας και   ατιμώρητης διαρκούς χουλιγκανικής βίας που φτάνει εύκολα πλέον και στο φόνο. Η βία έχει εγκατασταθεί σαν καρκίνωμα στο σώμα   του ποδοσφαίρου και   τείνει να   γίνει αποδεκτή ως κανονικότητα. Συχνά, κάποιες από αυτές τις αρνητικές εκδηλώσεις εμφανίζονται και σε άλλες, ακόμα και ευρωπαϊκές, χώρες. Εκεί όμως οι   κρατικοί και οι σχετικοί μηχανισμοί επεμβαίνουν αμέσως, τιμωρούν αμερόληπτα και διασώζουν το κύρος   του ποδοσφαίρου. Έτσι οι κανόνες τηρούνται με ακρίβεια και η παραβίασή τους, όταν συμβαίνει, τιμωρείται άμεσα και αντικειμενικά. Η αξιοπιστία του οργανωμένου, με τέτοιον τρόπο, ποδοσφαίρου είναι υψηλή, γι’ αυτό επιτελεί πλήρως και τις ιδεολογικές του λειτουργίες και εγκλήσεις. Εδώ, δυστυχώς, οι θεσμοί και οι αρμόδιοι γενικά, απλά, σχολιάζουν άπρακτοι τη νοσηρή ποδοσφαιρική πραγματικότητα. Μήπως όμως η ελληνική κοινωνία αποδέχεται και συντηρεί την προσβλητική αυτή κατάσταση; Κάποιες τοπικές κοινωνίες δεν είναι εκείνες που εξέλεξαν σε δημόσια αξιώματα ακραία αμφιλεγόμενους ποδοσφαιρικούς   παράγοντες; Μήπως, με βάση την κυρίαρχη εγχώρια ανατολικοβαλκανική αντίληψη περί δικαίου, δεν εύχονται όλοι τη νίκη της ομάδας τους, έστω και με κάλπικο πέναλτι; Μήπως, λοιπόν, το ποδόσφαιρο είναι ακόμα μια έκφανση της εγχώριας κοινωνικής παθογένειας; Θα μπορούσε να ειπωθεί, με την όποια σχετικότητα, ότι το ποδόσφαιρο, ως κοινωνικό, πολιτισμικό και οικονομικό φαινόμενο, αντανακλά το βαθμό ανάπτυξης της κάθε κοινωνίας στην οποία εκδηλώνεται. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, λοιπόν, δεν πρέπει να εκπλήσσει η πλήρης παρακμή και απαξίωση του εγχώριου ποδοσφαίρου. Δεν ήταν και δεν είναι δυνατόν οι δομές και η όλη   οργάνωση και εκδήλωσή του να   διαφέρουν από τους υπόλοιπους τομείς του ελληνικού ιδιότυπου μικροκαπιταλισμού. Ό,τι κρατά δέσμια την ελληνική κοινωνία αποτυπώνεται με τον πλέον ευκρινή τρόπο στο ποδόσφαιρό της. Ελλιπείς υποδομές, υπερχρεωμένες ποδοσφαιρικές υποτιθέμενες εταιρείες, κρατικές επιχορηγήσεις και διαγραφές χρεών, ελάχιστα ανεκτό προσφερόμενο θέαμα είναι τα γνωστά και τρέχοντα χαρακτηριστικά του. Απονομιμοποιημένο πλήρως, φυτοζωεί κι αυτό μαζί με τις άλλες παρακμιακές   εκδηλώσεις της εγχώριας κοινωνίας.

Αυτό είναι, δυστυχώς, σήμερα το ελληνικό ποδόσφαιρο. Προφανώς, θα αργήσει να ξαναβρεί την υπαρκτή μαγεία και γοητεία του, εάν τη βρει ποτέ. Έως τότε, στον διεθνοποιημένο σύγχρονο κόσμο, ευτυχώς, θα υπάρχει πλούσια προσφορά ποδοσφαιρικού θεάματος.

 

Κώστας Καρακώτιας

Νομικός, κριτικός βιβλίου. Βιβλία του: Σημειώσεις ενός αναγνώστη (2012), Πολλαπλές εκπτώσεις (2017).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά