Δευτέρα, 25 Δεκεμβρίου 2017

Λαϊκισμός και φιλοσοφία: έννοιες ασύμβατες

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 83
Ραφαήλ, Φιλοσοφία, νωπογραφία στο Μουσείο του Βατικανού. Η φράση “Causarum Cognitio”, που αναγράφεται στην εικόνα, σημαίνει «Να γνωρίζεις τις αιτίες» και είναι το φιλοσοφικό συμπέρασμα από τη μελέτη του Αριστοτέλη. Ραφαήλ, Φιλοσοφία, νωπογραφία στο Μουσείο του Βατικανού. Η φράση “Causarum Cognitio”, που αναγράφεται στην εικόνα, σημαίνει «Να γνωρίζεις τις αιτίες» και είναι το φιλοσοφικό συμπέρασμα από τη μελέτη του Αριστοτέλη. Μουσείο του Βατικανού

Για την επιχειρούμενη υποβάθμιση του μαθήματος της φιλοσοφίας στο Γενικό Λύκειο. Αναδημοσίευση από το τεύχος 83, Δεκέμβριος 2017, του Books' Journal, που κυκλοφορεί.

Φαίνεται ότι οι υπεύθυνοι του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (Ι.Ε.Π.) για την αναμόρφωση της διδακτέας ύλης που εισηγήθηκαν με την πράξη 35/2016 και 36/2017 του Διοικητικού Συμβουλίου την αναμόρφωση της διδακτέας ύλης του μαθήματος της Φιλοσοφίας της Β΄ Λυκείου[1] δεν έχουν διαβάσει την Άνοδο της ασημαντότητας του Κορνήλιου Καστοριάδη. Αν την είχαν διαβάσει, θα ήξεραν ότι, σύμφωνα με τον σπουδαίο έλληνα φιλόσοφο, «δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατική κοινωνία χωρίς δημοκρατική παιδεία».[2] Το ελληνικό σχολείο είναι ακόμη ένα από τα καλύτερα της Ευρώπης. Και το μάθημα της φιλοσοφίας, στη δυναμική του συνύπαρξη με τα άλλα ανθρωπιστικά μαθήματα του Λυκείου, τον Ξενοφώντα, τον Θουκυδίδη, την Αντιγόνη του Σοφοκλή, την Ιστορία, τη Λογοτεχνία και τη Νεοελληνική Γλώσσα συγκροτεί τη ραχοκοκαλιά αυτής της, εν τη ευρεία εννοία, δημοκρατικής παιδείας που οφείλουν να λάβουν οι μαθητές. Οφείλει λοιπόν να είναι και να παραμείνει απαρεγκλίτως ένα υποχρεωτικό μάθημα της Β΄ Λυκείου, στην οποία διδάσκεται και σήμερα, και να είναι ένα μάθημα με ουσιαστικό περιεχόμενο και απαιτήσεις.

Οι προαναφερθείσες εισηγήσεις, αντίθετα, του Ι.Ε.Π. που τόσο άκριτα υιοθέτησε η «Διεύθυνση σπουδών, προγραμμάτων και οργάνωσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης» του  ΥΠ.Π.Ε.Θ.  είναι εμβληματικά δείγματα του, είναι αλήθεια, διαχρονικού, εκπαιδευτικού λαϊκισμού που μαστίζει τη χώρα μας.

Είναι χαρακτηριστικό ότι με τις εισηγήσεις αυτές αφαιρείται η καρδιά του βιβλίου της φιλοσοφίας. Στην πραγματικότητα, οι εισηγητές προτείνουν την αφαίρεση ολόκληρων σημαντικών κεφαλαίων της σύγχρονης φιλοσοφίας. Η λογική τους, που είναι η επιλογή του εύκολου και η «διευκόλυνση» του μαθητή, αποψιλώνει έτσι τη διδακτέα ύλη σχεδόν από κάθε απαιτητικό φιλοσοφικό περιεχόμενο.

Οι αναμορφωτές του προγράμματος συμφώνησαν έτσι –ομόφωνα άραγε;– ότι ο Βιττγκενστάιν, ο Ντεκάρτ, οι εμπειριστές (Λοκ, Μπέρκλεϋ, Χιουμ) και ο Καντ πρέπει να τεθούν εκτός παιδιάς, μήπως και οι μαθητές τρομάξουν στο άκουσμα τόσο δυσπρόφερτων ονομάτων. Οι Σκεπτικοί φιλόσοφοι πήραν επίσης την άγουσα για τα αποδυτήρια, προφανώς επειδή οι «Δέκα τρόποι» αμφιβολίας του Σέξτου του Εμπειρικού μπορεί να κλονίσουν τις εύκολες και αρραγείς βεβαιότητες. Η λέξη «Μεταφυσική» κρίθηκε μάλλον εξόχως εξοβελιστέα και αποπέμφθηκε σκαιώς, μαζί με τις αντίστοιχες σελίδες, με ζήλο που θα ζήλευε ακόμη και ένας Χάιντεγκερ. Και τα κεφάλαια όμως για την Επιστήμη (4ο και 5ο) με την περίφημη κουνιανή έννοια της αλλαγής του «επιστημονικού παραδείγματος» φαίνεται ότι δεν συνάδουν με τη «νεωτεριστική» πολιτική του Ι.Ε.Π. για την Εκπαίδευση. Είναι ενδεικτικό ότι η διδακτέα ύλη πηγαίνει από τη σ. 36 στη σ. 140, πηδώντας πάνω από εκατό σελίδες (!) –με την εξαίρεση κάποιων ορισμών στις σ. 79-83– και σχεδόν τρία ολόκληρα κεφάλαια. Αλλά και τα κεφάλαια που έχουν απομείνει είναι κουτσουρεμένα και λειψά.

Ομοίως, ερωτήματα συναρπαστικά και πρωτόγνωρα για τους μαθητές της Β΄ Λυκείου, όπως το ερώτημα «τι σημαίνει να έχει κανείς νου και συνειδητή εμπειρία;» ή και προβλήματα, όπως το πρόβλημα της σχέσης ψυχής/νου και σώματος ή το κρίσιμο φιλοσοφικό πρόβλημα της «προσωπικής ταυτότητας» (κεφ. 5) αποπέμπονται επίσης ανενδοίαστα. Τα λίγα ωραία παραθέματα του Βιττγκενστάιν που περιέχει το βιβλίο (ένα για την έννοια του Θεού και ένα για τα «όρια της γλώσσας [μου]» που είναι «τα όρια του κόσμου [μου]») επίσης εξορίζονται. Με δύο λόγια, εξασθενεί μέχρις εξαφανίσεως ο ερωτηματικός και απορητικός χαρακτήρας του φιλοσοφείν, στον οποίο επιχειρεί να μυήσει τους μαθητές το εν λόγω βιβλίο, ενώ κάθε ενότητα που θεωρήθηκε έστω και λίγο απαιτητική απορρίφθηκε με τη μεγαλύτερη δυνατή ευκολία στον εκπαιδευτικό Καιάδα.

Είναι αλήθεια ότι το βιβλίο της Φιλοσοφίας της Β΄ Λυκείου είναι γραμμένο σε μια αρκετά απαιτητική γλώσσα και τα φιλοσοφικά ζητήματα που αναδεικνύει χρειάζονται, προκειμένου να διδαχθούν, διδάσκοντες με φιλοσοφική συγκρότηση και αγάπη για τη φιλοσοφία. Η υπεύθυνη, ωστόσο, λογική μιας συντεταγμένης και ευνομούμενης πολιτείας θα έλεγε ότι μέχρι να συγγραφεί νέο βιβλίο θα πρέπει να φροντίσουμε να διδάξουμε όσο καλύτερα μπορούμε αυτό που έχουμε –μετεκπαιδεύοντας, αν χρειάζεται, τους καθηγητές μας– και όχι να αποψιλώσουμε το περιεχόμενο του μαθήματος και να απομειώσουμε τη σημασία του. Η προχειρότητα και ο λαϊκισμός έχουν εν γένει καταστροφικές συνέπειες, αλλά στην παιδεία ακόμη καταστροφικότερες, γιατί αποβλακώνουν νεανικά μυαλά και αναπαράγουν την ανευθυνότητα. Ακούω ότι οι σοφοί σύμβουλοι του υπουργού –αλήθεια, πόσα χρόνια έχουν να μπουν σε σχολική τάξη;– προτείνουν για του χρόνου την εξαίρεση της Φιλοσοφίας από υποχρεωτικό μάθημα της Β΄ Λυκείου, όπως επίσης και της Ιστορίας –που θα αντικατασταθεί από ένα μάθημα για όλες τις ειδικότητες υπό τον τίτλο «Σύγχρονος κόσμος» (sic!)– και της Αντιγόνης του Σοφοκλή. Έτσι το υπουργείο Παιδείας θα έχει ολοκληρώσει την επιχειρούμενη καταστροφή της παιδείας και της σκέψης των μαθητών της Β΄ Λυκείου.


[1] Συγγραφείς του σχολικού βιβλίου είναι ο Στέλιος Βιρβιδάκης, ο Βασίλης Καρασμάνης και η Χαρινέλα Τουρνά και, αν η μνήμη μας δεν μας απατά, εισήχθη στο σχολικό πρόγραμμα το σχολικό έτος 2005-2006.

[2] Κορνήλιος Καστοριάδης,  Η άνοδος της ασημαντότητας, μτφρ. Κώστας Κουρεμένος, Ύψιλον, Αθήνα σ. 286.

Μιχάλης Πάγκαλος

Διδάκτωρ φιλοσοφίας στην Ecole des hautes études en sciences sociales (ΕΗΕSS) του Παρισιού. Είναι φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση και διδάσκει φιλοσοφία στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Μεταφραστής και συγγραφέας.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά