Τετάρτη, 07 Δεκεμβρίου 2016

Περί ευθανασίας

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 71
O δημοσιογράφος Αλέξανδρος Βέλιος (στη φωτογραφία με τη σύντροφό του, λίγες μέρες πριν από το θάνατό του από καρκίνο) έθεσε επιθετικά το ζήτημα της ευθανασίας μέσω των δηλώσεών του στην τηλεόραση και στις εφημερίδες. Η συγκεκριμένη φωτογραφία δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Πρώτο Θέμα.  O δημοσιογράφος Αλέξανδρος Βέλιος (στη φωτογραφία με τη σύντροφό του, λίγες μέρες πριν από το θάνατό του από καρκίνο) έθεσε επιθετικά το ζήτημα της ευθανασίας μέσω των δηλώσεών του στην τηλεόραση και στις εφημερίδες. Η συγκεκριμένη φωτογραφία δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Πρώτο Θέμα. Πρώτο Θέμα

Το πρόβλημα της ευθανασίας, ένα οριακό ηθικό και νομικό ζήτημα, έχει γιγαντωθή τις τελευταίες δεκαετίες κυρίως εξαιτίας των τεχνολογικών εξελίξεων στο τομέα της Ιατρικής. Από την μια μεριά ορθώνεται η αξίωση του ασθενούς σε αξιοπρεπές τέλος, σε εντελή αυτοδιάθεσή του, το δικαίωμά του στον θάνατο ή, όπως αλλιώς λέγεται, το δικαίωμα εξόδου. Από την άλλη, επικρατούν δύο σκέψεις κυρίως: αφενός μεν μια ήπια κηδεμονιστική, που δυσπιστεί μπροστά στην βούληση ενός ανθρώπου που υποφέρει και αποφασίζει για κάτι ανέκκλητο και άγνωστο εκ των προτέρων υπό συνθήκες άγχους και πόνου, αφετέρου δε μια πιο κοινοτιστική, που τονίζει το συμφέρον της ολότητας σε καθέναν ξεχωριστά από εμάς, καθώς και στο απαραβίαστο ή στην ιερότητα της ανθρώπινης ζωής. Η σύγκρουση είναι εν πολλοίς σύγκρουση δύο κοσμοθεωριών. Αναδημοσίευση από το Books' Journal #71, Νοέμβριος 2016.

Σε πιο πρακτικό επίπεδο τώρα, δεν μπορούμε βέβαια να κλείσουμε τα μάτια στους κινδύνους που ελλοχεύουν σχετικά: συμφέρον από τον θάνατο ενός ασθενούς μπορεί να έχη ο κληρονόμος του, το κράτος ως σύστημα προνοίας, αφού π.χ. η εντατική θεραπεία έχει μεγάλο κόστος, ή και οποιοδήποτε εγκληματικό στοιχείο. Συνεπώς, επιβάλλεται να θεσπιστούν δικλίδες ασφαλείας, ανάλογες με την σημασία του ζητήματος. Από την άλλη μεριά, οι άνθρωποι πάντα αυτοκτονούσαν και πάντα θα αυτοκτονούν, για διάφορους λόγους. Δεν μπορούμε να κλείσουμε τα μάτια ούτε σε αυτό.

 

Διακρίσεις

Η βασική διάκριση που θα μας απασχολήση είναι μεταξύ παθητικής και ενεργητικής ευθανασίας, καθώς και η νομική διάκριση της τελευταίας μεταξύ συμμετοχής σε αυτοκτονία και εν συναινέσει ανθρωποκτονίας.

Η παθητική λεγομένη ευθανασία ίσως δεν θα έπρεπε καν να λέγεται ευθανασία. Συνίσταται σε μια παράλειψη, ήτοι στην αποφυγή επιθετικής αγωγής, ενδεχομένως και στην χορήγηση μόνο παραμυθητικής αγωγής στον ασθενή. Αφήνει την ροή των πραγμάτων χωρίς επέμβαση. Νομικά θα λέγαμε ότι το ιδιαίτερο νομικό καθήκον του ιατρού παύει από κάποιο χρονικό σημείο. Ποιο είναι αυτό όμως;

[Ωστόσο, ακόμη και η παραμυθητική ιατρική ενδέχεται κάλλιστα να υπαχθή στο πεδίο που μας ενδιαφέρει, όταν το αναλγητικό φάρμακο που χορηγείται μειώνει κατά τι το υπόλοιπο ζωής του ασθενούς. Μια τέτοια πράξη μπορεί κάλλιστα να πληροί το πραγματικό της ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως με ενδεχόμενο δόλο ή και άμεσο δόλο β΄ βαθμού].

Η συμμετοχή σε αυτοκτονία τώρα είναι μια μορφή συμμετοχής σε αυτοβλάβη, όπου την κυριαρχία επί της πράξεως έχει ο ασθενής. Αντιθέτως, η εν συναινέσει ανθρωποκτονία, που συνιστά την πιο προβληματική μορφή ευθανασίας, την κατεξοχήν ευθανασία, συνιστά, όπως είναι προφανές, μορφή ετεροβλάβης.

Επιβάλλεται επίσης ευθύς εξαρχής να αποκλείσουμε από την συζήτηση, από αυτήν την συζήτηση τουλάχιστον, τις περιπτώσεις εκείνες στις οποίες ο ασθενής βαρύνεται με κάποιο γνωστικό ή βουλητικό ελάττωμα ή, πολύ περισσότερο, όταν δεν έχει εκδηλώσει ή δεν μπορεί καν να εκδηλώση σχετικά βούληση. Δεν αναφερόμαστε λοιπόν στις περιπτώσεις παιδιών ή ψυχασθενών ή μεθυσμένων ούτε βέβαια σε περιπτώσεις ασθενών σε κώμα ή με γεροντική άνοια και σε όλες τις παρόμοιες. Η φρικτή Επιχείρηση Τ4 της ναζιστικής Γερμανίας, με την οποία δολοφονήθηκαν πάνω από 70.000 ψυχικά ασθενείς, όχι ασφαλώς «εξ οίκτου προς αυτούς, ανιάτως πάσχοντας», όπως απαιτεί το άρ. 300 ΠΚ, δεν αφορά αυτήν την συζήτηση.

 

 

Φαινομενολογία

Σήμερα ζούμε στην εποχή της πληροφορίας. Με μια αναζήτηση δύο λεπτών βρίσκουμε ότι μια σακκούλα με ήλιο μπορεί να μας οδηγήση στον ανώδυνο θάνατο που επιζητούμε ή ότι η κλινική Dignitas στην Ελβετία είναι διαθέσιμη, με το κατάλληλο αντίτιμο, που αρχίζει από τις 7.000 ευρώ, για να μας τον προσφέρη. Στην Ολλανδία οι περιπτώσεις ενεργητικής ευθανασίας υπερβαίνουν ετησίως τις 4.000, ποσοστό που είναι όμως μικρότερο του 3% των συνολικών θανάτων. Η (ενεργητική) ευθανασία διενεργείται με την ενδοφλέβια χορήγηση πρώτα ενός αναισθητικού, της νατριούχου θειοπεντάλης, και μετά ενός μυοχαλαρωτικού, του βρωμιούχου παγκουρονίου. 

 

 

Ηθικονομική θεμελίωση

Είναι πράγματι απόλυτη η προστασία της ανθρώπινης ζωής στην έννομη τάξη μας; Θα έπρεπε να είναι ίσως; Συνιστά η ζωή την κορωνίδα των ατομικών δικαιωμάτων, το δικαίωμα μάλιστα των δικαιωμάτων, άνευ του οποίου δεν υφίστανται τα υπόλοιπα δικαιώματα;

Η πρόχειρη και συναισθηματική απάντηση, αυτή που περιέχει το άρ. 5 παρ. 2 Σ, λέει ασφαλώς και ναι. Προσεκτικώτερη εξέταση αποκαλύπτει όμως ότικανένα δικαίωμα δεν είναι απόλυτο, όσο και αν κάποια είναι ασφαλώς ισχυρότερα από τα άλλα. Εν προκειμένω, αρκεί η παραπομπή στις διατάξεις περί αμύνης, κατάστασης ανάγκης, αστυνομικής βίας κλπ.Ακόμη και η ανθρώπινη ζωή λοιπόν έχει νομικά και ηθικά όρια.

Ας αποδραματοποιήσουμε συνεπώς το ζήτημα. Υπάρχουν, υπήρχαν (βλ. θανατική ποινή!) και θα υπάρχουν περιστάσεις υπό τις οποίες είναι θεμιτή η αφαίρεση της ανθρώπινης ζωής. Η ευθανασία ίσως πρέπει να είναι μία εξ αυτών,δεν συνιστά όμως ποιοτική διαφοροποίησηστην αντιμετώπιση του εννόμου αγαθού της ζωής.

Η ουσία του πράγματος έγκειται στο ότικανείς άνθρωπος, και μάλιστα κανείς ασθενής άνθρωπος, δεν έχει ούτε ηθική ούτε νομική υποχρέωση να ζη, και μάλιστα να υποφέρη. Εν προκειμένω συγκρούονται στην πραγματικότητα δύο διαφορετικές συλλήψεις των ατομικών δικαιωμάτων. Κατά την πρώτη προσέγγιση, ο δικαιωματούχος ασκεί εν ταυτώ και ένα είδος (πολιτειακού;) λειτουργήματος. Όσο η ατομική του βούληση εναρμονίζεται με το κοινό καλό, το δημόσιο συμφέρον, το συμφέρον της ολότητας, την εθνική ανάγκη ή ό,τι άλλο, έχει καλώς. Αν όμως συγκρουστούν, έστω σε οριακές περιπτώσεις, είναι κάλλιστα δυνατόν η άσκηση του δικαιώματος να επιβληθή σε αυτόν παρά την θέλησή του, της ζωής του αυτονομουμένης από αυτόν και αποκτώσης ιδίαν αξία. Η αντίθετη άποψη, την οποία παρουσιάζω εδώ ασφαλώς κάπως χοντροκομμένα, αλλά δικαιούμαι να την χαρακτηρίσω φιλελεύθερη, αντιλαμβάνεται το ατομικό δικαίωμα ως συνυφασμένο με την προσωπικότητα του ατόμου, ως έκφανση της όλης ελευθερίας του, και αναγνωρίζει το πρωτείο του ατόμου:δεν νοούνται ατομικά δικαιώματα ασκούμενα εις βάρος του φορέως τους. Καλούμαστε να επιλέξουμε: ζούμε χάριν του εαυτού μας ή χάριν και του κοινωνικού συνόλου (ή ακόμη και του κράτους);

Περιέχεται όμως άραγε στο συνταγματικό δικαίωμα της ζωής κατά λογική αναγκαιότητα και το δικαίωμα στον θάνατο; Κάθε ατομικό δικαίωμα διδασκόμαστε ότι περιλαμβάνει και την αποχή από αυτό ή το δικαίωμα παραιτήσεως ή συναινέσεως σε παρεμβάσεις σε αυτό, όπως είναι πχ το δικαίωμα οκνηρίας ή το δικαίωμα παραιτήσεως από τα επίγεια αγαθά. Γιατί να μην είναι συνεπάγεται λοιπόν το δικαίωμα στην ζωή ομοίως και το αμυντικόδικαίωμα στην μη ζωή, με κύριο και προφανές περιεχόμενο την αποχή του κρατικού εξαναγκασμού από πράξεις που παρατείνουν την ζωή;

Το δικαίωμα στην μη ζωή ωστόσο δεν είναι ακόμη ένα πλήρες δικαίωμα στον θάνατο, γιατί αυτό θα απαιτούσε όχι απλώς παράλειψη εκ μέρους του κράτους, αλλά και θετική ενέργεια. Δεν είμαι έτοιμος να δεχθώ τέτοιου είδους συνταγματική αναγωγή επί του παρόντος. Με άλλα λόγια, δεν θεωρώ αντισυνταγματική την μη νομοθετική αναγνώριση της ευθανασίας.

Σε κάθε περίπτωση, κεντρικό εν προκειμένω μέγεθος έχει η βούληση του ασθενούς, ήτοι η ελευθερία του να διαθέση το υπόλοιπο της ζωής του. Θα ήθελα να επιμείνω λίγο στην διάκριση αυτή: ο λόγος εδώ δεν είναι γενικώς και αορίστως για την ελευθερία διαθέσεως της ζωής, μια ελευθερίας που γενικώς αμφισβητείται και προξενεί εύλογα ποικίλες αντιδράσεις, αλλά για τηνελευθερία διαθέσεως του υπολοίπου ζωής, ενός υπολοίπου βασανιστικού, επώδυνου και τιμωρητικού. Θεωρώ ότι πρόκειται για ποσοτική και ποιοτική διαφορά. Ακόμη και κάποιος που δυσπιστεί γενικώτερα στην αναγνώριση μιας ελευθερίας διαθέσεως της ιδίας ζωής, μπορεί κάλλιστα να αντιληφθή ότι η ελευθερία διαθέσεως του υπολοίπου ζωής είναι κάτι διαφορετικό.

Τέλος, συχνά αναφέρεται στην παρούσα προβληματική το εξής απόσπασμα από τον όρκο του Ιπποκράτους, το οποίο θέλω να μνημονεύσω ιδίως επ' ωφελεία των φίλων μας ιατρών: "Οὐ δώσω δὲ οὐδὲ φάρμακον οὐδενὶ αἰτηθεὶς θανάσιμονοὐδὲ ὑφηγήσομαι ξυμβουλίην τοιήνδε". Ο ίδιος όρκος απαγορεύει βέβαια αμέσως μετά και τις εκτρώσεις: "Ὁμοίως δὲ οὐδὲ γυναικὶ πεσσὸν φθόριον δώσω". Οπότε, θεωρώ ότι είναι περιορισμένη η επιχειρηματολογική πειθώ του.

 

 

 

Τι ισχύει

Το αδίκημα της ανθρωποκτονίας εν συναινέσει του άρ. 300 ΠΚ φέρει το κύριο βάρος της ισχύουσας νομοθεσίας περί ενεργητικής ευθανασίας. Σύμφωνα με το άρθρο αυτό, τιμωρείται όποιος αποκτείνει έτερο "επί τη σπουδαία και επιμόνω απαιτήσει του παθόντος" και "εξ οίκτου προς αυτόν, ανιάτως πάσχοντα". Η ποινή που προβλέπεται είναι η φυλάκιση (έως 5 ετών), ποινή η οποία στο σημερινό ποινολογικό μας σύστημα είναι στην πραγματικότητα πολύ ήπια, καθώς στην συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων είτε αναστέλλεται η εκτέλεσή της είτε μετατρέπεται σε χρηματική. Η απαίτηση πρέπει να απετέλεσε την αιτία της ανθρωποκτονίας, πρέπει δηλαδή ο ασθενής να απαίτησε την θανάτωσή του και εξ αυτού του λόγου να αποφάσισε την ανθρωποκτονία ο δράστης. Επιπλέον, ο παθών απαιτείται να έπασχε από ανίατη νόσο που προκαλεί αντικειμενικά τον οίκτο, ο οποίος οίκτος πρέπει με την σειρά του να απετέλεσε το κίνητρο του δράστη.

Το αδίκημα της συμμετοχής σε αυτοκτονία προβλέπεται στο άρ. 301 ΠΚ. Το αδίκημα αυτό στην πραγματικότητα περιέχει αυτουργικό και όχι συμμετοχικό άδικο, διότιη αυτοκτονία δεν συνιστά άδικη πράξη(και αυτός είναι ο λόγος που δεν τιμωρείται η απόπειρα αυτοκτονίας!). Θα ήθελα να εξετάσουμε αυτήν την παραδοχή περισσότερο: ο αποτυχών αυτόχειρ δεν τιμωρείται όχι επειδή δήθεν η τυχόν επιβολή ποινής δεν θα εξυπηρετούσε κανένα σκοπό γενικής ή ειδικής προλήψεως, αλλ' επειδή ακριβώς έχει εξουσία διαθέσεως επί της ζωής του, όπως έχει επί της περιουσίας του ή επί της γενετήσιας ζωής του. Εδώ κρύβεται μια θεμελιώδης φιλελεύθερη παραδοχή του ποινικού δικαίου μας, η οποία αναπόφευκτα ακτινοβολεί και επί του ζητήματος της ευθανασίας.

Δικαιοσυγκριτικά, το πρόσφατο άρ. 217 γερμΠΚ προβλέπει τα εξής:

(1) Wer in der Absicht, die Selbsttötung eines anderen zu fördern, diesem hierzu geschäftsmäßig die Gelegenheit gewährt, verschafft oder vermittelt, wird mit Freiheitsstrafe bis zu drei Jahren oder mit Geldstrafe bestraft.

(2) Als Teilnehmer bleibt straffrei, wer selbst nicht geschäftsmäßig handelt und entweder Angehöriger des in Absatz 1 genannten anderen ist oder diesem nahesteht.

Ιστορικά στην Γερμανία, από την εισαγωγή του αυτοκρατορικού Ποινικού Κώδικα το 1871 και μέχρι το 2015, και σε αντίθεση με εμάς η συμμετοχή σε αυτοκτονία δεν τιμωρείτο (πράγμα που ομολογουμένως δεν είχε σαν συνέπεια και καμιά μεγάλη κοινωνική καταστροφή). Τον Δεκέμβριο 2015 όμως και υπό το φως των διεθνών εξελίξεων στο θέμα, η γερμανική Βουλή απεφάσισε τον κολασμό μόνο της κατ' επάγγελμα διενεργούμενης συνέργειας σε αυτοκτονία, εξαιρώντας ρητώς του συγγενείς και οικείους του αυτόχειρα. Η ρύθμιση εισήχθη προφανώς για να αποφευχθούν φαινόμενα τύπου Τζακ Κεβορκιάν ή αυτοκτονικού τουρισμού.

Αντιθέτως, στην Ελβετία ισχύει το άρ. 115 ελβΠΚ (το οποίο, σημειωτέον, απετέλεσε κατά τα λοιπά το υπόδειγμα της δικής μας ρύθμισης στο άρ. 301 ΠΚ), σύμφωνα με το οποίο τιμωρείται μόνο ο δράστης που κινήθηκε από εγωιστικούς λόγους:

Wer aus selbstsüchtigen Beweggründen jemanden zum Selbstmorde verleitet oder ihm dazu Hilfe leistet, wird, wenn der Selbstmord ausgeführt oder versucht wurde, mit Freiheitsstrafe bis zu fünf Jahren oder Geldstrafe8 bestraft.

Επιπλέον, η ευθανασία από το 2002 και εξής είναι νόμιμη, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, στο Βέλγιο:

Le médecin qui pratique une euthanasie ne commet pas d'infraction s'il s'est assuré que :

le patient est majeur ou mineur émancipé, capable et conscient au moment de sa demande;

la demande est formulée de manière volontaire, réfléchie et répétée, et qu'elle ne résulte pas d'une pression extérieure;

le patient se trouve dans une situation médicale sans issue et fait état d'une souffrance physique ou psychique constante et insupportable qui ne peut être apaisée et qui résulte d'une affection accidentelle ou pathologique grave et incurable;

et qu'il respecte les conditions et procédures prescrites par la présente loi.

- καθώς και στην Ολλανδία από το 2001. 

 

 

 

Νομοθετική πρόταση

Ήδη, η παροχή οποιασδήποτε συνδρομής σε αυτόχειρα πριν από την πράξη του δεν συνιστά το αδίκημα της συμμετοχής σε αυτοκτονία του άρ. 301 ΠΚ. Αυτή είναι η ορθότερη ερμηνεία του συγκεκριμένου άρθρου, που δεν καλύπτει ασφαλώς και τις περιπτώσεις της κατεξοχήν ενεργητικής ευθανασίας. Και με αυτό το νομοθετικό εργαλείο ωστόσο μπορούν να αντιμετωπιστούν περιπτώσεις παροχής συμβουλών, ψυχολογικής υποστήριξης στην απόφαση και χορήγησης φαρμάκων.

Σε μια πιθανή νομοθετική ρύθμιση (η οποία νομοτεχνικά μπορεί να ακολουθήση το παράδειγμα της τεχνητής διακοπής της εγκυμοσύνης ως λόγου άρσεως του αδίκου κατ' άρ. 304 παρ. 4 ΠΚ), η βούληση του ασθενούς πρέπει να διαπιστώνεται ωςσπουδαία, στερεά, σαφής, επαναλαμβανόμενη και αμετάκλητη. Η διαπίστωση αυτή διενεργείται από κάποια δημόσια αρχή που γνωμοδοτεί σχετικά, πχ κάποια τριμελή επιτροπή, ή μπορεί ακόμη να δηλώνεται ενώπιον Συμβολαιογράφου. Κατόπιν, η άδεια για την διενέργεια της ευθανασίας χορηγείται από το Μονομελές Πρωτοδικείο με την διαδικασία της εκουσίας δικαιοδοσίας, κοινοποιουμένης της σχετικής αιτήσεως και στον αρμόδιο Εισαγγελέα. Η τυπικότητα της διαδικασίας εξασφαλίζει ότι ο ασθενής δεν παρασύρεται από κάποιο παροδικό γνωστικό ή βουλητικό ελάττωμα, ενώ παράλληλα πρόκειται για διαδικασία σχετικά γρήγορη και φτηνή. Με τον τρόπο αυτό εξισορροπούνται κατά τον βέλτιστο τρόπο τα συγκρουόμενα συμφέροντα, αφενός μεν του ασθενούς να διαθέση το υπόλοιπο ζωής του, αφετέρου δε της ολότητας να διαφυλάξη όχι μόνο την ακεραιότητά της, αλλά και τον ίδιο τον ασθενή από τυχόν ελαττωματικές αποφάσεις του.

 

 

 

Κατακλείδα

Τι είναι φιλελεύθερο; Μπορώ να σας απαντήσω με μεγαλύτερη βεβαιότητα τι δεν είναι φιλελεύθερο. Φιλελεύθερο δεν είναι να υποχρεώνουμε ως κοινωνία ένα ασθενή άνθρωπο να ζη παρά την θέλησή του, να υποφέρη,να βιώνη όχι την ζωή, αλλά τον μακρό θάνατό του, να νιώθη ότι χάνει την αξιοπρέπεια και την αυτοκυριαρχία του, ότι κύριός του πεπρωμένου του είναι η ασθένεια και όχι ο ίδιος, ότι, σε τελευταία ανάλυση, έχει γίνει πια κάποιος άλλος.Ο σεβασμός που οφείλουμε στον ίδιο τον ασθενή δεν μπορεί να είναι μικρότερος από τον σεβασμό της ζωής του ασθενούς καθ' αυτήν.

Στον τερματικό ασθενή απαγορεύεται να συγγράψη το τελευταίο κεφάλαιο, ή μάλλον την τελευταία σελίδα του βιβλίου της ζωής του. Κατ' αυτόν τον τρόπο,ο βίος του δεν είναι πια αυτόγραφος, αλλά ο κολοφώνας του βίου αυτού ετερογραφείται.Αυτό όμως συνιστά βαρεία προσβολή της προσωπικής του αυτονομίας, διότι το τέρμα της ζωής μας αποτελεί, στον βαθμό που μπορούμε να το ελέγξουμε, θεμελιώδες στοιχείο του εαυτού και της αυτοαντίληψής μας (σε αντίθεση προφανώς με την αφετηρία της ζωής μας). Η ημέρα εκείνη, dies illa, η αντιγενέθλιος ημέρα, δεν είναι μια ημέρα όπως όλες οι άλλες, αλλά εκείνη που συγκεφαλαιώνει τον τρόπο που ζήσαμε, τον βίο που διηγάγομε, το είδος του ανθρώπου που υπήρξαμε, τον ανθρωπότυπο που επιλέξαμε να είμαστε.Ο ευθάνατος θάνατος αποτελεί ουσιώδες μόριο του αγαθού βίου.Μια συνεκτική θεωρία ηθικής αυτονομίας δεν επιτρέπεται να το παραβλέπη.

 

 

 

Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος

Διδάκτωρ Ποινικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, δικηγόρος. 

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά