Σάββατο, 08 Αυγούστου 2020

Η τετραλογία της κρίσης

Κατηγορία Πολιτική
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Πολιτική Κριτική Προδημοσίευση
20 Σεπτεμβρίου 2015, πλατεία Κλαυθμώνος, Αθήνα. Η νίκη έχει οριστικοποιηθεί και, γύρω στις 11 πριν τα μεσάνυχτα, ο Αλέξης Τσίπρας αγκαλιάζεται με τον Πάνο Καμμένο στο εκλογικό κέντρο του κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς, στέλνοντας το μήνυμα ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα συνεχίσει να συγκυβερνά με τον ακροδεξιό εταίρο του.  20 Σεπτεμβρίου 2015, πλατεία Κλαυθμώνος, Αθήνα. Η νίκη έχει οριστικοποιηθεί και, γύρω στις 11 πριν τα μεσάνυχτα, ο Αλέξης Τσίπρας αγκαλιάζεται με τον Πάνο Καμμένο στο εκλογικό κέντρο του κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς, στέλνοντας το μήνυμα ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα συνεχίσει να συγκυβερνά με τον ακροδεξιό εταίρο του. Γιάννης Κολεσίδης / ΑΠΕ-ΜΠΕ

Πέτρος Παπασαραντόπουλος, Η υπονόμευση της Δημοκρατίας 2015-2019, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2020, 424 σελ.

Κείμενα που στην εποχή τους ήσαν πολεμικά αλλά σήμερα είναι πρωτίστως κείμενα θεωρητικής-πολιτικής ανάλυσης και τεκμηρίωσης, συγκεντρωμένα σε έναν τόμο ολοκληρώνουν την αποτίμηση του πολιτικού κλίματος της ταραγμένης δεκαετίας 2010-2019. Ο πρόλογος στο νέο βιβλίο του Πέτρου Παπασαραντόπουλου, Η υπονόμευση της Δημοκρατίας 2015-2019.

Μόλις ξεκίνησα να διαβάζω τα κείμενα αυτού του τελευταίου βιβλίου του Πέτρου Παπασαραντόπουλου ένιωσα ξαφνικά σαν να είχα μπει στο σαλόνι της εκ μητρός γιαγιάς μου: ο παππούς είχε λάβει μέρος στους πολέμους της δεκαετίας 1912-22 και τα λάφυρά του ήσαν κάλυκες από οβίδες που είχαν γίνει ορειχάλκινα ανθοδοχεία πάνω σε ανθοστήλες. Με εντυπωσίαζε το θέαμά τους και ταυτόχρονα με καθησύχαζε: ο πόλεμος είχε τελειώσει, ο παππούς ήταν εδώ να μας λέει παραμύθια, τα φονικά όπλα φιλοξενούσαν λουλούδια – ήταν προπομπός αυτού που είδαμε να συμβαίνει πολλές φορές αργότερα, διαδηλωτές να βάζουν λουλούδια στα όπλα των στρατιωτών στις αντιπολεμικές πορείες για το Βιετνάμ ή κατά την «επανάσταση των γαρίφαλων» στην Πορτογαλία.

Ο γραπτός λόγος, τα 88 κείμενα του Πέτρου της περιόδου 2015-2019, που φιλοξενούνται σε αυτές εδώ τις σελίδες, «γραμμένα στο καμίνι μιας εποχής που δεν γνώριζες τι θα σου ξημερώσει την επόμενη ημέρα», έχουν επανέλθει στη χρηστή χρήση τους: της πειθούς, της πληροφόρησης, του αντίλογου, της έλλογης προσέγγισης του κόσμου. Όταν είχαν γραφτεί όμως ήσαν κείμενα πολεμικής, σαλπίσματα για να αντιμετωπιστούν τα πρωτάκουστα και επικίνδυνα που συνέβαιναν κατά τη διακυβέρνηση της χώρας από τη συμμαχία ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, ιδίως κατά το annus horribilis 2015, όταν οι κυβερνώντες υπέταξαν τα πάντα στο στόχο της εδραίωσής τους στην εξουσία, με αντίτιμο την πλήρη αποσταθεροποίηση της χώρας. Είναι πλέον θεωρητικά και ιστορικά κείμενα γιατί, ευτυχώς, έχουν πετύχει το στόχο τους: αποφύγαμε τον εκτροχιασμό. Τώρα, προέχουν τα άνθη που εμπεριέχουν: η ποιότητα της γραφής, η πειστικότητα της επιχειρηματολογίας, η ακρίβεια της τεκμηρίωσης – την εποχή που γράφτηκαν όμως υπηρετούσαν τον, πολεμικής υφής, στόχο της διάσωσης της χώρας.

 

Η περιπετειώδης δεκαετία

Η Υπονόμευση της Δημοκρατίας, 2015-2019 είναι το τέταρτο βιβλίο που εκδίδει ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος για την ελληνική κρίση. Δέκα χρόνια χωρίζουν το πρώτο από το τελευταίο: ξεκίνησε τις μάχες του, τις αναλύσεις και τις παρεμβάσεις στην υπηρεσία του ορθού λόγου και του δημοκρατικού φιλελευθερισμού από τον πρώτο κιόλας χρόνο της κρίσης, το 2010, με το βιβλίο του Πολιτικό Τραβέρσο στη Ύστερη Μεταπολίτευση, με κείμενα «που έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό τους ότι βρίσκονται στον αντίποδα των ιδεών και των απόψεων που κυριάρχησαν στην ελληνική κοινωνία κατά την περίοδο της Ύστερης Μεταπολίτευσης (1989-2010)», έγραφε τότε ο Πέτρος – ιδέες και απόψεις που έφεραν τον παράλογο εθνικισμό του «ονόματος της Μακεδονίας», την υποστήριξη του βάρβαρου και πολεμοχαρούς «αδελφού» σερβικού εθνικισμού, την αποθέωση των πελατειακών σχέσεων, τη διόγκωση του κράτους και –παρά τη σύντομη και παροδική ανάκαμψη της περιόδου Σημίτη– οδήγησαν τελικά τη χώρα στη χρεοκοπία και στο πρώτο μνημόνιο του 2010.

Στο δεύτερο βιβλίο του, Μύθοι και Στερεότυπα της Ελληνικής Κρίσης (2012), ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος ασχολείται με τα φαινόμενα που άνοιξαν το δρόμο για να φθάσουμε το 2015 στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Προηγήθηκε η έξωση της κυβέρνησης Γιώργου Παπανδρέου που πέτυχε ο «πρώτος αντιμνημονιακός» –και «πρώτος μακεδονομάχος» είκοσι χρόνια νωρίτερα– Αντώνης Σαμαράς, που πρώτος πάλι, πριν από τον Αλέξη Τσίπρα, υπέταξε τα πάντα στο στόχο της κατάκτησης της πρωθυπουργίας. Τη διετία 2010-12 ζούσαμε «ανθρωπολογική καταστροφή που συντελείται καθημερινά και που έχει προσλάβει διαστάσεις επιδημίας», έγραφε τότε. Στην Ελλάδα της Κρίσης είχαν «εμφανιστεί οι πλέον ακραίες θέσεις και απόψεις. Ένα τοξικό νέφος συνωμοσιολογίας και ανορθολογισμού έχει επικαθίσει στο κοινωνικό σώμα προκαλώντας καρκινικές μεταλλάξεις. Ανυπόστατοι μύθοι, απλουστευτικά στερεότυπα, στρεβλές ιδεολογίες, απλοϊκές ιδεοληψίες, τερατώδη ιδεολογήματα δηλητηριάζουν τον δημόσιο λόγο και συγκροτούν έναν “κοινό νου” πρόθυμο να παραδοθεί σε δημαγωγούς και λαϊκιστές που υπόσχονται επίγειους παραδείσους». Ο δρόμος για τον επίγειο παράδεισο περνούσε μέσα από την κόλαση του «ή εμείς ή αυτοί», τη βάση κάθε εμφυλιοπολεμικής σύρραξης.

Στο τρίτο του βιβλίο, Εξτρεμισμός και Πολιτική Βία στην Ελλάδα (2014), ο Παπασαραντόπουλος αντιμετωπίζει την άλλη συνιστώσα που έφερε την (τότε) ριζοσπαστική Αριστερά και την εθνικιστική Δεξιά στην εξουσία: τη βία που γεννά το «ή εμείς ή αυτοί», την οποία αξιοποίησαν και τα δύο άκρα του πολιτικού συστήματος, αποδεχόμενα και ενισχύοντας το «κίνημα των αγανακτισμένων». Στην πλατεία Συντάγματος «συγκροτήθηκε σε σώμα το φαινόμενο του φαιοκόκκινου πολιτικού εξτρεμισμού» που έκαψε την Αθήνα, δολοφόνησε ανθρώπους και οδήγησε στη μετεωρική άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ, των ΑΝΕΛ και της Χρυσής Αυγής: το νεοναζιστικό μόρφωμα, ο διακηρυγμένος εχθρός του κοινοβουλευτισμού, βρέθηκε στη Βουλή ως τρίτο σε δύναμη κόμμα.

Με την Υπονόμευση της Δημοκρατίας, 2015-2019 ολοκληρώνεται, ευτυχώς, η τετραλογία της κρίσης του Πέτρου Παπασαραντόπουλου, που διανύει, θεματικά και χρονικά, όλη την περίοδο από το 2010 ώς το 2020. Όπως τα προηγούμενα τρία και αυτό εδώ αποτελείται από κείμενα που στην εποχή τους ήσαν πολεμικά αλλά σήμερα είναι πρωτίστως κείμενα θεωρητικής-πολιτικής ανάλυσης και τεκμηρίωσης: ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος, με εκατοντάδες παραπομπές στις πηγές, έχει επεξεργαστεί και αναδείξει όλα τα παράδοξα και επικίνδυνα εκείνης της εποχής, μέρα την ημέρα, εβδομάδα την εβδομάδα. Ξαναδιαβάζοντας τα άρθρα ή τα δοκίμια ξαφνιάστηκα διαπιστώνοντας πόσο γρήγορα είχα ξεχάσει και τραγικές στιγμές και γελοία επεισόδια που είχαν σημαδέψει εκείνη την εποχή, την εποχή της τριπλής –ιδεολογικής, πολιτικής και θεσμικής– υπονόμευσης της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Τότε που «ο λόγος της αντιδημοκρατίας είχε εισχωρήσει βαθιά στο κοινωνικό σώμα, σαν μεταδοτική νόσος».

Αυτοί για τους οποίους μιλά, οι άνθρωποι που κυβερνούσαν τη χώρα, σίγουρα θα ήθελαν να μην υπάρχει το βιβλίο, να μην υπάρχει τίποτα που να θυμίζει τα ψέματα, τις αμετροέπειες, τις ηλιθιότητες, τα κηρύγματα μίσους, τις ύβρεις που εξαπέλυαν με μόνο στόχο να παγιδεύσουν αφελείς για να μαζέψουν ψήφους. Δεν είχαν κανέναν ενδοιασμό, καμιά αίσθηση ευθύνης, λογοδοσίας, δημόσιου συμφέροντος: όλα ήσαν αναμέτρηση, πόλεμος για την πάρτη τους, για την εξουσία. Λόγος γεμάτος μίσος, λόγος εξευτελισμού, έσχατης υποτίμησης του αντίπαλου: «Όταν η αντιπολίτευση γίνεται από υπόδικο για πρεζεμπορία και φοροφυγάδες, τότε ξέρεις ότι η ΝΔ είναι η Δεξιά της εποχής που έδινε τα ρέστα της στους εχθρούς δημιουργώντας τμήματα ταγματασφαλιτών. Πραγματικά η αντιπολίτευση πέρασε στην μαφία… Η ελληνική αστική τάξη δεν αντιδράει προφανώς γιατί είναι υπό την αιγίδα της μαφίας και της πρέζας ρουφώντας κόκα […] δυστυχώς. ΝΔ - αλητεία και στο τιμόνι η μαφία».

Τα παραπάνω λέχθηκαν από αρουραίο των υπογείων του Μεγάρου Μαξίμου, είναι αδιάφορα ίσως – δεν μπορεί να αδιαφορήσει κανείς όμως όταν σεβαστή καθηγήτρια πανεπιστημίου που έγινε δύο φορές υπουργός και συνεχίζει να είναι βουλευτής, σφυρίζει σαν φίδι: «Αυτοί γλύφουν [sic] για καρέκλες, εμείς δεν τις είχαμε ποτέ. Αυτοί τρέμουν μήπως βρεθούν χωρίς κουστούμια, εμείς δεν τα φορέσαμε ποτέ». Έχουμε ανάγλυφο μπροστά μας τον υποτιθέμενο αντι-ελιτισμό αυτών που εξευτελίστηκαν και εξευτέλισαν τα πάντα για να γίνουν μέλη της ελίτ, βέβαιοι πως αυτά ξεχνιούνται, σημασία έχει να προλάβεις να πιάσεις την καρέκλα και να φορέσεις το κουστούμι, να κάνεις καριέρα κατηγορώντας τους άλλους για καριερισμό. Καλοκαθισμένη στην καρέκλα της, η αξιότιμη κυρία βουλευτής ζει ευχαριστημένη μέσα στον κυνισμό του ψεύδους και του δήθεν.

 

O διευθυντής της ορχήστρας

Βεβαίως, οι παραπάνω δεν είναι παρά όργανα που υπακούουν ευσυνείδητα στην μπαγκέτα του διευθυντή της ορχήστρας:

«Η Ελλάδα των πολλών ή η Ελλάδα των ελίτ» θέτει το δίλημμα ο Αλέξης Τσίπρας, για να απαντήσει ότι «οι ελίτ διχάζουν για να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντά τους εις βάρος των πολλών». Μας προειδοποιεί ότι «την ιστορία δεν τη γράφουν οι κονδυλοφόροι της ελίτ αλλά ο ίδιος ο λαός. Αυτός είναι που μας δίνει τη δύναμη για να μη λυγίζουμε στα δύσκολα, να συνεχίζουμε και να αντέχουμε». Επισημαίνει ότι «ο πολιτισμός πρέπει να είναι κτήμα των πολλών και όχι προνόμιο της ελίτ» και τονίζει ότι «ο ελληνικός λαός δικαιούται άλλη μια τετραετία με ανθρώπους που δεν προέρχονται από τις ελίτ».

Δυστυχώς για τον Αλέξη Τσίπρα, την ιστορία τη γράφουν πολιτισμένοι κονδυλοφόροι που κρίνουν τις πράξεις και τα έργα του και όχι «λαϊκοί χειροκροτητές» των ασυναρτησιών και των ψευδών με τα οποία προσπαθεί αφενός να κολακεύσει τις μάζες και αφετέρου να παρηγορηθεί ο ίδιος πως είναι κάτι καλύτερο από αυτό που καταγράφουν οι κονδυλοφόροι, τα βίντεο, οι φωτογραφίες – όπως για παράδειγμα τις γελοίες δηλώσεις του μετά την υπογραφή του δικού του, τρίτου, μνημονίου ότι αυτό που συνέβη συνιστά «μεγάλη ηθική νίκη για την Ελλάδα και την αριστερή κυβέρνησή της. […] Γνωρίζετε ότι οι συμβιβασμοί αποτελούν μέρος της πολιτικής πραγματικότητας αλλά και μέρος της επαναστατικής τακτικής». Ή την εμφυλιοπολεμική τοποθέτηση με την οποία κέρδισε τις δεύτερες εκλογές του 2015 «στις 20 Σεπτέμβρη ή τους τελειώνουμε ή μας τελειώνουν».

Μετά τη νίκη, προσπάθησε «να τους τελειώσει» τους αντιπάλους του ο πρωθυπουργός. Καταρχήν, με την απόπειρα κατάληψης εξ εφόδου των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας – έφθασαν στο σημείο να διακινήσουν προσωπικά ημέιλ αντιπροέδρου του ΣτΕ για να εκβιάσουν ευνοϊκή υπέρ του πραξικοπήματός τους απόφαση. Και να ακούμε τον πρωθυπουργό να δηλώνει με φτηνή χαιρεκακία «χάρηκα πιο πολύ γιατί αυτοί οι ογκόλιθοι [σ.σ. οι ιδιοκτήτες των σταθμών] πήραν τη βαλιτσούλα τους και κλείστηκαν για τρία μερόνυχτα μέσα στα καμαράκια της Γενικής Γραμματείας Ενημέρωσης και δεν βγήκε κανείς. Γιατί τηρείται ο νόμος! Αυτό είναι το μήνυμα. Εδώ τηρείται ο νόμος. Το νταβατζηλίκι τελείωσε κανονικά». Το νταβατζηλίκι τελειώνει όταν εμφανιστεί και αναλάβει νέος νταβατζής, αυτό ήταν το νόημα της πρωθυπουργικής παρέμβασης. Αλλά αποδείχθηκε πως το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν ήταν πορνείο, ο μαστρωπός είχε μπει σε λάθος σπίτι.

Μετά ήρθε η απόπειρα «να τους τελειώσει» τους αντιπάλους του διά της παραπομπής σε ειδικό δικαστήριο δύο πρώην πρωθυπουργών και οκτώ υπουργών για την υπόθεση Novartis, «το μεγαλύτερο σκάνδαλο από συστάσεως ελληνικού κράτους» κατά τον μεταγραφέντα εκ της καραμανλικής πτέρυγας της ΝΔ Δημήτριο Παπαγγελόπουλο, πρώην εισαγγελέα και πρώην επικεφαλής της ΕΥΠ, άνθρωπο απολύτως κατάλληλο για αποστολές εξόντωσης αντιπάλων. Απέτυχε και αυτή η απόπειρα, οι θεσμοί της Ελληνικής Δημοκρατίας αποδείχθηκαν ανθεκτικοί στις επιθέσεις των τυχάρπαστων «αντι-ελιτιστών».

Μπορούμε λοιπόν να είμαστε πιο αισιόδοξοι για το μέλλον, υπό την προϋπόθεση ότι θα αποκτήσουμε –γράφει ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος, και πρωτίστως οι πολιτικοί μας, συμπληρώνω– «μια νέα αυτογνωσία, απαλλαγμένη από προνεωτερικά στερεότυπα, αναχρονιστικές αντιλήψεις, εξωπραγματικές νοοτροπίες και ανορθολογικές δοξασίες».

 

Οιονεί εμφύλιος

Η τετραλογία του Πέτρου Παπασαραντόπουλου μας υπενθυμίζει πως από το 2010 ώς το 2020 ζήσαμε σε κατάσταση πολιτικής σύγκρουσης μεγίστου μεγέθους, μια ανάσα απόσταση από τον εμφύλιο πόλεμο, που επέβαλε των υπέρ πάντων αγώνα – υπέρ των στοιχειωδών δηλαδή που κάνουν τη ζωή ανθρώπινη: υπέρ της δημοκρατίας, του κοινοβουλευτισμού, της ελεύθερης οικονομίας, του κράτους δικαίου. Τον αγώνα αυτό τον έδωσε ο Παπασαραντόπουλος με όλα του τα όπλα: την πίστη στη δημοκρατία, την αγάπη για την αλήθεια, την εντιμότητά του και τη συνέπειά του ως πολίτη και διανοούμενου, την οξύτητα της πένας του, τα θεωρητικά και πολιτικά εφόδιά του. Ανήκε σε εκείνη τη μικρή ομάδα των αφιλοκερδών εραστών της πολιτικής που αισθάνονται υπεύθυνοι για όσα πράττουν οι πολιτικοί, που παρενέβησαν στη δημόσια σφαίρα και υπερασπίστηκαν τον ορθό λόγο, τα πολιτικά, κοινωνικά, πολιτιστικά κεκτημένα της χώρας μας από την επίθεση που δέχτηκαν – στην πραγματικότητα περί ενέδρας επρόκειτο, «χωσιάς» που λέγανε τα παλιά χρόνια.

Γιατί το κακό ήρθε από εκεί που δεν το περιμέναμε, από τον πολιτικό χώρο όπου και ο ίδιος ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είχε αποκτήσει τις πρώτες του πολιτικές εμπειρίες: από τη μεταλλαχθείσα σε ριζοσπαστική-λαϊκιστική κάποτε Ανανεωτική Αριστερά, τον πολιτικό χώρο που, αν μη τι άλλο, είχε συνείδηση του τι είχε κοστίσει ο εμφύλιος πόλεμος στη χώρα. Και κάποιοι από την ηγεσία του ένιωθαν βαριά την ευθύνη για το ρόλο που είχαν παίξει οι ίδιοι εκείνα τα χρόνια της δυστυχίας και τα όσα ακολούθησαν ώς το 1974.

Βεβαίως, τα σήματα υπήρχαν: ο απόλυτος πολιτικός καιροσκοπισμός του Νίκου Κωνσταντόπουλου οδήγησε την Ανανεωτική Αριστερά σε συμμαχία με την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά προκειμένου να εξασφαλιστεί το δισκοπότηρο του 3% που θα επέτρεπε στον ίδιο και σε στελέχη του Συνασπισμού να ανήκουν στην αφρόκρεμα των τριακοσίων του ελληνικού πολιτικού συστήματος. Μας άφησε πολιτική κληρονομιά την απίστευτη κόρη του, τη Ζωή Κωνσταντοπούλου. Ο διάδοχός του στην ηγεσία του Συνασπισμού Αλέκος Αλαβάνος, ο επί δεκαετίες τιμημένος ευρωβουλευτής του ΚΚΕ, ο σκληρός κνίτης που στην έβδομη δεκαετία της ζωής του ανακάλυψε τον ριζοσπαστισμό που είχαν άλλοι στα φοιτητικά τους χρόνια, μας άφησε κληρονομιά τον εκλεκτό του Αλέξη Τσίπρα, που τον εκπαραθύρωσε.

Όμως ο Πέτρος δεν είναι απλώς «αντισύριζα», με τον πρωτόγονο τρόπο που οι συριζαίοι ήσαν «αντιμνημονιακοί» – για τούτο και στήριξε με σθένος το μόνο θετικό που άφησε πίσω της η κυβέρνηση, τη Συμφωνία των Πρεσπών, και αντιμετώπισε τα «μακεδονικά» στίφη που συγκεντρώθηκαν στις πλατείες το 2018-19, όπως είχε αντιμετωπίσει και τα «αντιμνημονιακά» του 2010-12. Γιατί δεν ήταν και δεν είναι ούτε επαγγελματίας πολιτικός ούτε επαγγελματίας δημοσιολόγος – είναι ενεργός πολίτης και στοχαστικός διανοούμενος που χρησιμοποίησε σαν «διανοητικές οβίδες» τα εργαλεία της πολιτικής επιστήμης, ιδιαίτερα αυτά που αφορούν τα ακραία μορφώματα της Αριστεράς και της Δεξιάς, για να περιγράψει καταστάσεις και να εξηγήσει φαινόμενα.

Και πέρα από απόψεις, επιχειρήματα, θεωρίες, σημασία έχει η στάση ζωής, η εντιμότητα και η αξιοπρέπεια του προσώπου που αναδεικνύουν τα άρθρα – όπως αναδεικνύουν και τον ενεργό, συνεπή, στοχαστικό πολίτη, με την πολύ βαθιά σημασία αυτών των τεσσάρων λέξεων. Για τούτο οι παλιές «οβίδες» αξίζει να γίνουν ανθοδοχεία σε ανθοστήλες.

 

 

Δημήτρης Κ. Ψυχογιός

Δημοσιογράφος στο Βήμα και στα Νέα, υπήρξε καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Έχει γράψει αρκετά βιβλία, πιο πρόσφατα είναι το μυθιστόρημα Χιονίζει ήσυχα στις Αγριόλευκες (2011), το πολιτικό δοκίμιο Η πολιτική βία στην ελληνική κοινωνία (2013), το χρονικό Στιγμές της μεταπολίτευσης 1974-1984 (2014) και τις Γευστικές αναμνήσεις (2016).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά