Παρασκευή, 10 Μαΐου 2019

Ο ματαιωμένος άντρας

Κατηγορία Λογοτεχνία
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Λογοτεχνία Τεύχος 96 Κριτική
Ο Μισέλ Ουελμπέκ, από τον Αλέκο Παπαδάτο.  Ο Μισέλ Ουελμπέκ, από τον Αλέκο Παπαδάτο. Αλέκος Παπαδάτος / The Books’ Journal

Michel Houellebecq, Σεροτονίνη, μετάφραση από τα γαλλικά: Γιώργος Καράμπελας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2019, 318 σελ.

Michel Houellebecq, Serotonine, French and European Publications Inc, Paris 2019, 352 σελ.

 

Η αγωνιώδης θλίψη που διαπερνά το νέο μυθιστόρημα του Ουελμπέκ, αλλά κυρίως το δεύτερο μισό του, προέρχεται από τη μοναδική απάντηση που μοιάζει να μπορεί να δώσει ο συγγραφέας μπροστά στη διαπίστωση ότι έχει έρθει το τέλος του κόσμου όπως τον γνωρίζαμε. Με τρόπο που ξαφνιάζει τους επιφανειακούς, αλλά σίγουρα όχι τους συστηματικούς αναγνώστες του, φωνάζει πως μέσα στον τεράστιο ατομικισμό της εποχής και τη βαθιά μοναξιά που τον συνοδεύει, το μόνο που μπορεί, αν όχι να μας σώσει, τουλάχιστον να μας παρηγορήσει, είναι η αγάπη, είναι η ζευγαρική σχέση, πράγμα που μας δείχνει ακόμα και ο Θεός. Αν πιστέψουμε ότι υπάρχει. Αναδημοσίευση από το τεύχος 96, Απρίλιος 2019.

Μήπως τάχα σαν κι εμένα δεν είν’ άνθρωποι πολλοί
από μέσα πεθαμένοι και απόξω ζωντανοί;

Από μέσα πεθαμένος και απέξω ζωντανός, αυτό είναι ο ήρωας του καινούργιου βιβλίου του Μισέλ Ουελμπέκ. Τι τον κρατάει στη ζωή; Οι ολοένα αυξανόμενες δόσεις σεροτονίνης, ευγενική χορηγία του αντικαταθλιπτικού Captorix. Ένας καταθλιπτικός πρωταγωνιστής σε βιβλίο του Ουελμπέκ, θα πει κανείς, δεν υπάρχει τίποτα παράξενο σ’ αυτό. Ο γάλλος συγγραφέας μας έχει συνηθίσει να διαβάζουμε για ματαιωμένους, θλιμμένους και θλιβερούς λευκούς άντρες που πενθούν το θάνατο του δυτικού πολιτισμού.

Με τα έξι προηγούμενα μυθιστορήματά του, ο Ουελμπέκ κέρδισε τη φήμη του μισογύνη, κυνικού, αλλά και βαθιά πολιτικού συγγραφέα, καθώς και αυτόν του προφήτη. «Είδε», τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Μπαλί, με τη Δυνατότητα ενός νησιού, φαντάστηκε μια Γαλλία όπου Πρόεδρος της Δημοκρατίας γίνεται ο ηγέτης του μουσουλμανικού κόμματος στην Υποταγή. Και στη Σεροτονίνη υπήρξαν πολλοί που έσπευσαν να παρατηρήσουν ότι προβλέπει το κίνημα των κίτρινων γιλέκων. Όμως σε όλα αυτά δεν υπάρχει καμία πραγματική προφητεία, ενόραση ή οποιουδήποτε είδους μαγεία. Πανέξυπνος και ψύχραιμος παρατηρητής της κοινωνίας, σαν εντομολόγος που εξετάζει ένα άλλο είδος, ο Ουελμπέκ ανακοινώνει τα συμπεράσματά του χωρίς να επηρεάζεται από τον συναισθηματισμό ή κάποια ιδεολογία.

 

Οι μεσαίες τάξεις σε κρίση

Στο νέο του μυθιστόρημα ο κεντρικός ήρωας επισκέπτεται το φίλο του από τα φοιτητικά του χρόνια, έναν νορμανδό αριστοκράτη που έχει γίνει κτηνοτρόφος και αγωνίζεται να τα βγάλει πέρα πουλώντας κάθε τόσο μερικά ακόμα στρέμματα της τεράστιας περιουσίας του σε Κινέζους. Η απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να μειώσει κι άλλο την τιμή του γάλακτος στέλνει τους κτηνοτρόφους στους δρόμους με δραματικά αποτελέσματα. Ο Ουελμπέκ παρατηρεί, κατανοεί και καταγράφει την ανησυχία των μεσαίων και χαμηλότερων τάξεων που βυθίζονται σταθερά στην απελπισία και τα αδιέξοδα και βλέπει καθαρά πως, αργά ή γρήγορα, θα υπάρξει κάποια σπασμωδική αντίδραση.

Ο ήρωάς του είναι 46 χρονών και περιγράφει εκπληκτικά το κλίμα μέσα στο οποίο μεγάλωσε όλη αυτή η γενιά, για να βρεθεί τώρα, τη στιγμή που πίστευε ότι οι σπουδές και η δουλειά θα της εξασφάλιζαν ό,τι καλύτερο έχει η ζωή, στην πιο βαθιά απελπισία, στην παντελή απουσία προοπτικής. (Και αυτό στην Ελλάδα το γνωρίζουμε καλά). Μιλώντας για κάποια παραμονή Πρωτοχρονιάς, ο κεντρικός ήρωας της Σεροτονίνης λέει:

«Αυτό που θυμάμαι είναι η απόλυτη μέθη μου στην ιδέα ότι μπαίναμε σε μια καινούργια χρονιά, μια χρονιά απολύτως νέα όπου κάθε κίνηση, ακόμα και η πιο τετριμμένη, ακόμα και το να πιεις ένα γάλα με κακάο, θα πραγματοποιούνταν κατά κάποιον τρόπο για πρώτη φορά, πρέπει να ήμουν πέντε χρονών τότε […] μα έβλεπα τότε τη ζωή σαν μια διαδοχή ευτυχιών που δεν μπορούσε παρά να διευρυνθεί, παρά να φέρει στο μέλλον ευτυχίες όλο και πιο ποικίλες, όλο και πιο μεγάλες. [...] Ενδώσαμε άραγε σε αυταπάτες ατομικής ελευθερίας, ανοιχτής ζωής, αμέτρητων δυνατοτήτων;

Ναι, ενδώσαμε και διαψευστήκαμε, και αυτός είναι ένας από τους βασικούς λόγους που τα βιβλία του Μισέλ Ουελμπέκ γνωρίζουν τεράστια επιτυχία.

Όμως, η Σεροτονίνη είναι το λιγότερο πολιτικό βιβλίο. Το λιγότερο σεξουαλικό, επίσης – άλλωστε ο ήρωάς του παίρνει αντικαταθλιπτικά, που ως γνωστόν ανεβάζουν τη διάθεση αλλά κατεβάζουν τη λίμπιντο.

 

Αναζητώντας την αγάπη

Η έκπληξη στο βιβλίο αυτό είναι το απόλυτο ξεγύμνωμα του ουελμπεκικού πρωταγωνιστή. Αν ο προσεκτικός αναγνώστης υποψιαζόταν πάντοτε πίσω από τη βιτρίνα του ματαιωμένου άντρα μια μεγάλη τρυφερότητα, αλλά σκόνταφτε στην άκαμπτη άρνηση της δυνατότητας ευτυχίας μέσα σε έναν κόσμο όπου ο έρωτας έχει απολύτως εμπορευματοποιηθεί και καταφέρνει να τον κερδίσει μόνο όποιος έχει περισσότερα χρήματα, ομορφιά ή εξουσία, εδώ ο ήρωας αποκαλύπτεται σελίδα τη σελίδα ολοκάθαρα, απροκάλυπτα και ακραία ρομαντικός. Είναι ένας άνθρωπος που «πεθαίνει από μαράζι», όπως χαρακτηριστικά του επισημαίνει ο γιατρός του κοιτάζοντας τις εξετάσεις αίματος. Μαράζι για μια γυναίκα που έχασε, για τη μεγάλη αγάπη που έχασε.

Το πρώτο κομμάτι του βιβλίου θα μπορούσε να ξεγελάσει ακόμα και τον εκπαιδευμένο αναγνώστη. Εδώ βρίσκεται το γνωστό του ύφος, και ένας τρόπος γραφής που σχεδόν σε κάνει να σκέφτεσαι πως ο Ουελμπέκ προσπαθεί να γράψει σαν τον Ουελμπέκ. Το αστραφτερό χιούμορ του σε κάνει να γελάς ακόμη και όταν δεν το θέλεις. Και ταυτόχρονα αρχίζει να νιώθει κανείς μια κούραση, μια αίσθηση δυσφορίας μπροστά στις δηλώσεις για τον συντελεσμένο θάνατο του δυτικού πολιτισμού και την αδυναμία του λευκού άντρα της Δύσης να βρει τη θέση του μέσα στη νέα τάξη πραγμάτων που έχει διαμορφωθεί. Κι όμως, όσο προχωράει κι ο ήρωάς του αφήνει πίσω του το Παρίσι και το μοναδικό ξενοδοχείο με δωμάτια καπνιστών που είχε καταφέρει να βρει, για να φτάσει στη Νορμανδία όπου έχει δουλέψει κι έχει ζήσει ερωτευμένος και ευτυχισμένος και όπου ζει ακόμα ο καλύτερος (και μοναδικός, ίσως) φίλος του, η γραφή του μετατρέπεται σε δίνη θλίψης και ομορφιάς.

Η καταβύθισή του στις αναμνήσεις του έρωτα, της αγάπης που πρόδωσε, είναι από τις πιο όμορφες, τις πιο υπνωτιστικές, τις πιο σπαραχτικές και αστραφτερά αυθεντικές σελίδες που έχει γράψει ο Ουελμπέκ. Και η πίστη του στην αγάπη, ούτε καν που ακουμπάει τα όρια του αφελούς ρομαντισμού. Φροντίζει να μας υπενθυμίσει πως το σεξ, και μάλιστα το έντονο σεξ, αποτελεί πέρασμα υποχρεωτικό για να λειτουργήσει η ερωτική συγχώνευση. Όταν όμως αυτή επιτευχθεί, και φτάσει κανείς στην αγάπη, έχει το ιερό καθήκον να μην την προδώσει.

Η αγωνιώδης θλίψη που διαπερνά όλο το μυθιστόρημα, αλλά κυρίως το δεύτερο μισό του, προέρχεται από τη μοναδική απάντηση που μοιάζει να μπορεί να δώσει ο συγγραφέας μπροστά στη διαπίστωση ότι έχει έρθει το τέλος του κόσμου όπως τον γνωρίζαμε. Με τρόπο που ξαφνιάζει τους επιφανειακούς, αλλά σίγουρα όχι τους συστηματικούς αναγνώστες του, φωνάζει πως μέσα στον τεράστιο ατομικισμό της εποχής και τη βαθιά μοναξιά που τον συνοδεύει, το μόνο που μπορεί, αν όχι να μας σώσει, τουλάχιστον να μας παρηγορήσει, είναι η αγάπη, είναι η ζευγαρική σχέση, πράγμα που μας δείχνει ακόμα και ο Θεός, αν πιστέψουμε πως υπάρχει κάποιος:

Ο Θεός μάς φροντίζει στην πραγματικότητα, μας σκέφτεται κάθε στιγμή, και μας δίνει οδηγίες κάποιες φορές πολύ σαφείς. Αυτές οι ενορμήσεις αγάπης που στριμώχνονται στο στήθος μας μέχρι που μας κόβουν την ανάσα, αυτές οι εκλάμψεις, αυτές οι εκστάσεις, ανεξήγητες αν σκεφτούμε τη βιολογική μας φύση, το καθεστώς μας ως απλά πρωτεύοντα θηλαστικά, αποτελούν σημάδια εξαιρετικά καθαρά.

Οι Θεοί που υψώσαμε προς αντικατάσταση του παλιού, η ελευθερία, οι άπειρες επιλογές, οι άπειρες δυνατότητες, το χρήμα, η κοινωνική καταξίωση, ο ατομικισμός δεν θα βοηθήσουν στην παραγωγή σεροτονίνης. Το μόνο μας καταφύγιο είναι ο Άλλος. Και ο Μισέλ Ουελμπέκ διακηρύττει, με αυτό το βιβλίο, με τον πειστικότερο τρόπο, την επιστροφή στη μία και μοναδική θρησκεία.

Την αγάπη.

 

 

 

Μυρσίνη Γκανά

Μεταφράστρια. Γράφει κριτική λογοτεχνίας και ποιήματα.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά