Δευτέρα, 05 Μαρτίου 2018

Κατεύθυνση προς Ανατολάς

Κατηγορία Λογοτεχνία
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Κριτική Λογοτεχνία Τεύχος 84
Ο Ματιάς Ενάρ στο πρόσφατο Φεστιβάλ Κόμικς της Ανγκουλέμ, όπου συμμετείχε στην κριτική επιτροπή του διαγωνιστικού τμήματος του. Ο Ματιάς Ενάρ στο πρόσφατο Φεστιβάλ Κόμικς της Ανγκουλέμ, όπου συμμετείχε στην κριτική επιτροπή του διαγωνιστικού τμήματος του. Selby Μay

Mathias Enard, Πυξίδα, μετάφραση από τα γαλλικά: Σοφία Διονυσοπούλου, Στερέωμα, Αθήνα 2016, 463 σελ.

Ο οριενταλισμός δεν είναι πια αυτό που ήταν. Αλλά όταν ένας βαθύς γνώστης της Ανατολής, όπως ο γάλλος συγγραφέας Ματιάς Ενάρ, αποφασίζει να την προσεγγίσει εκ νέου, σε βάθος, το μυθιστόρημα συγγενεύει με την ανθρωπολογική μελέτη. Οι ουμανιστικές πηγές του μυθιστορήματος επανατοποθετούν το συγγραφέα στον θώκο του hominis universalis, συνδέοντας έτσι το μυθιστόρημα, πέρα από τη ρομαντική του προϊστορία, με πολλούς από τους καταγωγικούς του μύθους.

Η Πυξίδα είναι ο μονόλογος του Φραντς Ρίττερ, αυστριακού μουσικολόγου με πάθος για την Ανατολή, ένας μονόλογος που διαρκεί μια νύχτα, από τις έντεκα το βράδυ μέχρι το ξημέρωμα της επομένης. Περίπου επιθανάτιος ρόγχος, περίπου ερωτική εξομολόγηση, οπωσδήποτε παραλήρημα, ο μακρύς αυτός μονόλογος περιδιαβάζει, μέσω της μνήμης, τη ζωή του μοναδικού αφηγητή και κεντρικού ήρωα, που την έχει σφραγίσει η Εγγύς και Μέση Ανατολή: Κωνσταντινούπολη, Χαλέπι, Δαμασκός, Τεχεράνη, αυτή που οι παλιότεροι ονόμαζαν «λαγγεμένη» και που τώρα μαστίζεται από τον πόλεμο, τη διαίρεση, το μίσος.

Ο οριενταλισμός, σήμα κατατεθέν του ανερχόμενου ρομαντισμού, επανακάμπτει στο μυθιστόρημα του Ενάρ κατά τρόπο μεταμοντέρνο: δεν έχει τη μορφή της αναζήτησης της εμπειρίας της Ανατολής ως αυθεντικού βιώματος που, αργότερα, θα τροφοδοτήσει την αφήγηση και θα γίνει η βασική πηγή της, αλλά μοιάζει περισσότερο με ανθρωπολογική μελέτη, μια μελέτη μάλιστα διαμεσολαβημένη από φορείς εξουσίας της γνώσης (πανεπιστήμιο, σινάφι κ.λπ.), στους οποίους στοχεύει. Ο παραληρητικός μονόλογος του Ρίττερ, τόσο στο κομμάτι της μνήμης όσο και σ’ εκείνο της προσδοκίας, χαρακτηρίζεται από μια νοσταλγία του αυθεντικού, όχι από την ίδια την αυθεντική εμπειρία ούτε από την αγωνία του βιωμένου χρόνου. Άλλωστε, ο μικρόκοσμος της αφήγησης και ο χώρος μέσα στον οποίο αυτή, εν πολλοίς, πραγματώνεται είναι αυτός των πανεπιστημιακών, των συναδέλφων, των αρχαιολόγων, των ανατολικολόγων. Ακόμα και το αντικείμενο του φλεγόμενου έρωτά του, η Σάρα, οριενταλίστρια είναι κι αυτή… Ο Ρίττερ, μέσα στο παραλήρημά του, ακόμα και στις πιο ακραίες εμπειρίες του, όπως είναι ο σωματικός πόνος ή η χρήση του οπίου, παραμένει ένας ακαδημαϊκός, αγωνία του είναι η γνώση περί του αντικειμένου, όχι το αντικείμενο καθεαυτό.

Αλλά η γνώση, στην περίπτωση του Ενάρ, είναι αυθεντική.

Το μυθιστόρημα-internet (μυθιστόρημα-googleκαι μυθιστόρημα-wikipedia είναι οι άλλες του ονομασίες) είναι γνωστό και στη χώρα μας: συγκεντρώνεις πληροφορίες από τον θαυμαστό κόσμο του Διαδικτύου, τις συναρμόζεις λιγότερο ή περισσότερο επιδέξια, επινοείς μια υποτυπώδη πλοκή (συνήθως αισθηματικού, ιστορικού ή αστυνομικού χαρακτήρα), βάζεις μερικούς δικούς σου ήρωες (συνήθως προσχηματικούς), πασπαλίζεις με λίγο χιούμορ ή συναίσθημα (κατά περίπτωση), κι ένα ακόμη μυθιστόρημα είναι έτοιμο προς κατανάλωση.

 

 

Παθιασμένος για γνώση

Ο Ενάρ όμως δεν ανήκει σ’ αυτή την κατηγορία. Η πολυμάθειά του δεν απηχεί κούφιες διαδικτυακές πληροφορίες αλλά είναι απότοκη της τρέλας της γνώσης, κάπως σαν τους πρώτους αλχημιστές. Στην Πυξίδα η γνώση –και η παράθεσή της– γίνεται μυστικιστική, τροφοδοτημένη από μια σχεδόν μεταφυσική αγωνία για το αντικείμενό της, μια γνώση που θεμελιώνεται στη βιοτική εμπειρία. Πρόκειται για μια γνώση που συνομιλεί με τις ουμανιστικές πηγές του μυθιστορήματος και επανατοποθετεί το συγγραφέα στον θώκο του hominisuniversalis, συνδέοντας έτσι το μυθιστόρημα, πέρα από τη ρομαντική του προϊστορία, με πολλούς από τους καταγωγικούς του μύθους.

Στη διαδρομή του, ο χειμαρρώδης αυτός μονόλογος περιέχει –και συμπαρασύρει– σχεδόν τα πάντα: από την παρουσία του Λιστ στην Κωνσταντινούπολη και τον βίο και την πολιτεία των μεγάλων οριενταλιστών της Δύσης μέχρι τη μεθοδική, συστηματική χρήση του οπίου (του οποίου χρήστης είναι ο ίδιος ο αφηγητής). Αν κάτι πρέπει να ξεχωρίσουμε από την αφθονία –ενίοτε μέχρι υπερβολής– του πραγματολογικού υλικού της Πυξίδας, είναι η αφηγηματική λειτουργία των πόλεων: όπως θα το ήθελε ο παλιός καλός μοντερνισμός, οι πόλεις –η Κωνσταντινούπολη, η Τεχεράνη, το Χαλέπι, η Δαμασκός– μετατρέπονται σε δρώντα πρόσωπα του μυθιστορήματος, ξαναγίνονται η πόλη-κείμενο, φέρνοντας στον νου τις μνημειώδεις Αόρατες πόλεις του Ίταλο Καλβίνο.

Ο μονόλογος αυτός, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει συνήθως σ’ αυτό το είδος, μοιάζει να έχει έναν συγκεκριμένο αποδέκτη, έναν τεκμαιρόμενο ακροατή, την πανταχού παρούσα Σάρα, έμμονο αντικείμενο του έρωτα του πρωταγωνιστή-αφηγητή. Ο μονόλογος του Ρίττερ δεν είναι σολιψιστικός, δεν είναι μία συνεστραμμένη προς εαυτόν ομιλία, μια εγωκεντρική παράσταση με στόχο τη συγκρότηση ενός φαντασιακού εαυτού, μία από τις συνήθεις παραμυθητικές αυτο-αφηγήσεις, που όλοι, συχνά-πυκνά, επιδαψιλεύουμε στο εγώ μας, αλλά μια αφήγηση που έχει στόχο να δεξιωθεί τον Άλλο (ας μας συγχωρηθεί η, φθαρμένη από την πολυχρησία, ορθοπολιτικής προελεύσεως αντωνυμία), να ρίξει γέφυρες επικοινωνίας μαζί του.

Κι ίσως αυτό, η επικοινωνία με τον Άλλο, η κατανόησή του, να αποτελεί τη βαθύτερη θεμελίωση της Πυξίδας. Η Ανατολή του Ρίττερ, αλλά και του ίδιου του Ενάρ, είναι ένας Άλλος προς ανακάλυψη, μια ετερότητα που συμπληρώνει, αν δεν την προϋποθέτει κιόλας, την ταυτότητά μας. Σ’ αυτό το συνεχές παλίνδρομο ταξίδι των πολιτισμών, σ’ αυτό το διαρκές πήγαιν’-έλα ταυτοτήτων και ετεροτήτων, η σημερινή τραγική συγκυρία (συριακός εμφύλιος, ISIS, προσφυγιά), για την οποία ο Ενάρ επιφυλάσσει αρκετές νύξεις στο βιβλίο του, δεν είναι παρά μια ανοιχτή πρόσκληση για γνωριμία και κατανόηση, μια αφορμή για τη συμπλήρωση των εκατέρωθεν κενών. Κι ίσως η αέρινη, φασματική, αενάως φεύγουσα Σάρα να μην είναι παρά η ίδια η Ανατολή, σκοτεινό αντικείμενο ενός βαθιά ριζωμένου πόθου της Δύσης.

Η μετάφραση της Σοφίας Διονυσοπούλου αποδίδει άριστα ένα εξαιρετικά απαιτητικό πρωτότυπο.

 

 

Γιώργος Ξενάριος

Συγγραφέας. Βιβλία του: Η πτώση του Κωνσταντίνου (1990), Οι δίδυμοι (1994), Σμιλεύοντας το φως (2001), Στην άκρη του κόσμου (2011).

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία:
H λογοτεχνία ως τρόπος ζωής Σαν ιστορία

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά