Κυριακή, 20 Νοεμβρίου 2016

Θάρρος, ξόρκια και χρυσόσκονη

Κατηγορία Λογοτεχνία
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Κριτική Λογοτεχνία Τεύχος 70
Η Τζ. Κ. Ρόουλινγκ. Η Τζ. Κ. Ρόουλινγκ. Φωτογραφία Αρχείου

Joanne K. Rowling, Jack Thorne,  Ο Χάρι Πότερ και το καταραμένο παιδί, μετάφραση από αγγλικά: Έφη Τσιρώνη, Ψυχογιός, Αθήνα 2016, 416 σελ.

Πώς μπορείς να γίνεις πετυχημένος συγγραφέας σήμερα; Εκτός από ταλέντο, πρέπει να έχεις διάθεση για δουλειά, να ξέρεις να πλασάρεις τον εαυτό σου και να είσαι και λίγο τσαμπουκάς. Λίγο μετά την έκδοση του πρώτου θεατρικού βασισμένου στον διάσημο χαρακτήρα του Χάρι Πότερ, ρίχνουμε μια ματιά στην πορεία της Τζόαν Ρόουλινγκ, της συγγραφέως που αξιοποίησε αυτήν την τριπλέτα καλύτερα απ’ τον καθένα και κατάφερε να πείσει τα παιδιά (και τους γονείς τους) να αρχίσουν το διάβασμα.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, μια νεαρή άνεργη μητέρα, διεγνωσμένη με κλινική κατάθλιψη, περνούσε τις ώρες της σε ένα μικρό καφέ στο κέντρο του Εδιμβούργου. Το καφέ ήταν μοναχικό και χωρίς πολλή πελατεία, έτσι καμιά φορά, όταν το μωρό στο καρότσι έκλαιγε πολύ, οι σερβιτόρες το πήγαιναν βόλτα τριγύρω στα τραπέζια. Η μαμά του, που μόλις είχε χάσει τη δική της μαμά και είχε χωρίσει από το σύζυγό της, μ’ ένα στυλό και ένα τετράδιο κατέστρωνε τη μεγαλύτερη εκδοτική επιτυχία των τελευταίων δεκαετιών, τον κόσμο ενός μικρού, ορφανού αγοριού που ξαφνικά ανακαλύπτει ότι είναι μάγος.

Η συνέχεια είναι λίγο πολύ γνωστή. Το προσχέδιο του Χάρι Πότερ απορρίφθηκε από τους μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους της Βρετανίας, μέχρι που ο Μπάρι Κάνινγκχαμ του Bloomsbury είχε τη φαεινή ιδέα να δώσει στην κόρη του να διαβάσει την αρχή. Η πρώτη θαυμάστρια του Χάρι ήταν γεγονός και η άνεργη μητέρα μέσα σε λίγα χρόνια δεν μπορούσε πια να γράφει σε καφέ –για την ακρίβεια, τελείωσε τον επίλογο του έβδομου βιβλίου στο δωμάτιο 11 του ξενοδοχείου Balmoralστην PrincesStreet, σ’ έναν υπολογιστή χωρίς πρόσβαση στο Ίντερνετ, φοβούμενη τους χάκερ.

 

 

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΝΟΣ ΜΥΘΟΥ

Η Ρόουλινγκ κατάφερε να κάνει το όνομά της συνώνυμο ενός θρυλικού εκδοτικού φαινομένου φτιάχνοντας μια ιστορία που με την πρώτη ματιά φαντάζει απλή και χιλιοειπωμένη (τι διαφορετικό μπορεί να έχει ένα παραμύθι με μάγους και ξόρκια; Γιατί ο Χάρι και όχι η «Ματίλντα»;) με μεθοδικότητα και ακρίβεια. Το σχεδιάγραμμα της πλοκής των επτά βιβλίων της σειράς ήταν ήδη έτοιμο από το 1999 και μόνο από τις πρώτες σελίδες ήταν φανερό πως ο Χάρι Πότερ είχε έρθει για να μείνει. Μαζί του μεγάλωσε μια ολόκληρη γενιά αναγνωστών που αγωνιούσε πότε θα βγει το επόμενο βιβλίο, που ξεροστάλιαζε μεσάνυχτα έξω από τα βιβλιοπωλεία την πρώτη μέρα κυκλοφορίας και που, αν ζούσε σε μη αγγλόφωνη χώρα, δεν περίμενε την μετάφραση, αλλά αγόραζε το βιβλίο στην γλώσσα γραφής και ξεκινούσε το διάβασμα με το λεξικό στο πλάι –κι ας mhn είχε καν Lowerακόμα.

Ο Χάρι Πότερ επεκτάθηκε σιγά σιγά. Μαζί με τα βιβλία ήρθαν οι ταινίες και τα spin-off. Μόλις πριν από ένα μήνα, εκδόθηκε το πρώτο θεατρικό, γραμμένο από την Ρόουλινγκ και τον Τζακ Θορν, με πρωταγωνιστές τα παιδιά των αρχικών ηρώων («ακόμα κι ένας μέτριος Χάρι είναι καλύτερος από το τίποτα», σχολίαζαν οι ενήλικoι, πλέον, φαν). Οι χαρακτήρες, συνιδιοκτησία της Ρόουλινγκ και της Warner Bros, είναι μέρος μιας καλά στημένης βιομηχανίας, εφάμιλλης της κλασικής Ντίσνεϋ ή του Πολέμου των Άστρων. Η children-targeted διαφήμιση, η χαμηλή ποιότητα των περισσότερων ταινιών, το εμπορικό ξεζούμισμα ενός κόσμου που υπήρχε στα μυαλά των αναγνωστών πολύ πριν αρχίσουν να κυκλοφορούν στην αγορά αυτοκόλλητα και μαγικά ραβδιά, αμφισβήτησαν τη σημασία της επταλογίας στην παγκόσμια λογοτεχνία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πίσω από όλα αυτά δεν κρύβεται μια συγκινητική ιστορία που μυεί τα παιδιά στο αστυνομικό μυθιστόρημα, τις ιστορίες μυστηρίου και στο sciencefiction, μιλώντας παράλληλα για θέματα που τα αφορούν: για το μπούλινγκ στο σχολείο, το στίγμα της διαφορετικότητας, το φόβο της εγκατάλειψης και του θανάτου. Παράλληλα, και ίσως σημαντικότερα, η εναλλακτική πρόταση της Ρόουλινγκ στηρίζεται στην αγάπη, την αρχαιότερη και ισχυρότερη απ’ όλες τις μαγικές δυνάμεις που επινόησε.

Η Ρόουλινγκ έμαθε στα παιδιά να σκέφτονται. Η προκατάληψη και ο ρατσισμός δημιουργούν ανθρώπους χειρότερους από τον κακό μάγο Βόλντεμορτ, αλλά προσοχή, γιατί «ο κόσμος δεν χωρίζεται σε καλούς ανθρώπους και Θανατοφάγους». Μερικοί πολιτικοί είναι δειλοί, όπως ο Κορνήλιος Φαντζ. Μερικοί δημοσιογράφοι λένε ψέματα, όπως η Ρίτα Σκίτερ. Και καμιά φορά, όταν όλα πάνε στραβά και έχεις ξεμείνει από δυνάμεις, η βοήθεια θα έρθει από ανθρώπους που δεν περίμενες ποτέ να σταθούν στο πλάι σου, όπως ο στριφνός καθηγητής Σνέιπ. Το να βοηθήσεις ένα παιδί να δει τον κόσμο με αποχρώσεις και να ενδιαφερθεί για τους γύρω του ακούγεται, και όντως είναι, απαράμιλλης σημασίας – σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια, οι Αμερικανοί που ως παιδιά διάβασαν τον Χάρι Πότερ έχουν πολύ λιγότερες πιθανότητες να ψηφίσουν τον Ντόναλντ Τραμπ στις επερχόμενες εκλογές. Πόσοι Έλληνες, άραγε, γυρνούν την πλάτη τους στη Χρυσή Αυγή έχοντας εγγεγραμμένο στο υποσυνείδητό τους το καθεστώς τρόμου που δημιούργησε ο Βόλντεμορτ όταν πήρε την εξουσία;

 

 

ΠΩΣ ΝΑ ΣΠΑΣΕΙΣ ΜΙΑ ΚΑΤΑΡΑ

Όταν ο Χάρι Πότερ έκανε τον κύκλο του, οι περισσότεροι πίστεψαν ότι η Ρόουλινγκ θα επαναπαυθεί στις δάφνες της, και η αλήθεια είναι πως η βραβευμένη συγγραφέας, με προσωπική περιουσία μεγαλύτερη από αυτή της βασίλισσας Ελισάβετ, μπορούσε να μην ξαναγράψει τίποτα πια. Όμως εκείνη μας ξάφνιασε όλους. Το πρώτο της μυθιστόρημα για ενήλικους (Ένας ξαφνικός θάνατος), ένα μυστήριο τοποθετημένο στην αγγλική επαρχία, έγινε μπεστ-σέλλερ, αλλά αντιμετωπίστηκε σκληρά από τους βρετανούς κριτικούς. Η πιάτσα είχε αποφανθεί: η βασίλισσα των παιδιών, επιχειρώντας να βουτήξει για τα καλά στα βαθιά, κρίθηκε λίγη. Ίσως, έγραφαν στη Βρετανία, έπρεπε να μείνει στα χωράφια της. Ίσως έπρεπε να γράψει ένα ακόμα παιδικό βιβλίο. Και η αλήθεια είναι πως ένα μεγάλο μέρος του κοινού της πίστεψε το ίδιο. Το νέο της πόνημα ήταν ενδιαφέρον, ήταν πανέξυπνα αλληγορικό, αλλά δεν ήταν ο Χάρι. Δύσκολα μπορείς να ξεπεράσεις το brandingτου ονόματός σου, ειδικά όταν χάρη σ’ αυτό έχεις γίνει διάσημος σε ολόκληρη την υφήλιο. Το πρώτο που έπρεπε να κάνει, λοιπόν, ήταν να διώξει από πάνω της το βάρος της υπογραφής της –και αυτό ακριβώς έκανε.

Τον Απρίλιο του 2013 ο εκδοτικός οίκος Little Brown εξέδωσε το πρώτο βιβλίο του Ρόμπερτ Γκαλμπρέιθ, ενός βετεράνου στρατιωτικού που από το 2003 δούλευε στην ασφάλεια ιδιώτη. Το Κάλεσμα του κούκου ήταν ένα αστυνομικό μυθιστόρημα με πρωταγωνιστές τον ντετέκτιβ Κόρμοραν Στράικ και την βοηθό του, Ρόμπιν Έλακοτ, οι οποίοι αναλαμβάνουν να βρουν το δολοφόνο μιας νεαρής σελέμπριτι. Ήταν καλογραμμένο, ήταν αστείο και αποθεώθηκε από τους κριτικούς. «Ένα σπινθηροβόλο πρώτο μυθιστόρημα», έγραψαν οι Times, σημειώνοντας πως ο Γκαλμπρέιθ «παραδίδει απίστευτους διαλόγους και μια πειστική απεικόνιση της κενότητας του πλούτου και της αίγλης». «Κάθε φορά που βάζω κάτω αυτό το βιβλίο, περιμένω με ανυπομονησία να συνεχίσω το διάβασμα [...] Το αγάπησα. Ο Γκαλμπρέιθ είναι ένα νέο, μεγάλο ταλέντο», είπε ο συγγραφέας Πήτερ Τζέημς. Ο περιζήτητος πρωτοεμφανιζόμενος, ωστόσο, αρνούνταν να δώσει συνεντεύξεις και το βιβλίο, παρά τα καλά λόγια, πούλησε μόνο 1.500 αντίτυπα στην πρώτη του έκδοση.

Τρεις μήνες μετά, εξαιτίας ενός «λάθους» στο τουίτερ, όλοι έμαθαν πως ο Ρόμπερτ Γκαλμπρέιθ δεν υπάρχει και πως πίσω απ’ αυτό το πολλά υποσχόμενο βιβλιαράκι (που, κατά σύμπτωση, άργησε κι αυτό να βρει εκδότη) βρισκόταν μια γυναίκα. Το όνομα Ρόμπερτ είχε προέλθει από τον Ρόμπερτ Κέννεντυ και το επώνυμο Γκαλμπρέιθ από το «Έλλα Γκαλμπρέιθ», το φανταστικό όνομα που είχε εφεύρει η ίδια για τον εαυτό της όταν πήγαινε στο δημοτικό.

Έτσι η Ρόουλινγκ έλυσε τα μάγια. Διαφημιστικό κόλπο ή όχι, είχε πλέον αποδείξει την αξία της με τον τσαμπουκά ενός ανθρώπου που αρνείται να προσδιοριστεί από ένα και μόνο πράγμα που έχει κάνει στην ζωή του. Ως Ρόμπερτ Γκαλμπρέιθ κυκλοφόρησε ακόμα δύο βιβλία με πρωταγωνιστή τον Στράικ και την Ρόμπιν, το ένα καλύτερο από το άλλο –και ετοιμάζει το επόμενο. Η κατασκευή χαρακτήρων, το ατού της Ρόουλινγκ από την εποχή του Χάρι Πότερ, καθώς και η έξυπνη δομή της πλοκής, που δεν ξεχνά να σχολιάζει την καθημερινότητα της Βρετανίας, της επιτρέπουν να λάμψει και πάλι (κι ας την κατηγορούν, από τότε που έμαθαν πως είναι αυτή, πως δεν έχει την λιτή προσέγγιση που έφτιαξε την Άγκαθα Κρίστι και τον Άρθουρ Κόναν Ντόυλ).

 

 

#FILTHYANDPROUDOFIT

Όσο κι αν θέλει η δουλειά της να αναγνωρίζεται –κάτι που προφανώς ακόμα αποζητεί, καθώς έφτασε στο σημείο να γράφει με ψευδώνυμο–, η Ρόουλινγκ καταλαβαίνει πως δεν μπορεί να είναι αρεστή σε όλους, ούτε καν σε όλους αυτούς που αγάπησαν τα βιβλία της. Ζώντας στη Σκωτία, δεν διστάζει να λέει ανοιχτά την πολιτική της άποψη.

Είναι εγγεγραμμένο μέλος των Εργατικών, ψήφισε ενάντια στην σκωτσέζικη ανεξαρτησία, χρηματοδότησε το Remainστο πρόσφατο δημοψήφισμα και έχει ανοίξει πόλεμο με τους υποστηρικτές του Τζέρεμυ Κόρμπιν, στον οποίο ασκεί κριτική σχεδόν καθημερινά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Ξέχασα ότι ο Ντάμπλντορ κατέστρεψε το Χόγκουαρτς, αρνήθηκε να παραιτηθεί και έτρεξε στο δάσος να βγάζει λόγους σε θυμωμένα τρολ», απάντησε ειρωνικά σε μια κοπέλα που συνέκρινε τον Κόρμπιν με τον αγαπημένο καθηγητή του Χάρι. Όταν κάποιος άλλος την αποκάλεσε «σιχαμένη φιλελεύθερη» (“filthy liberal”), δεν μάσησε τα λόγια της: «Η άκρα Αριστερά και η άκρα Δεξιά μοιράζονται πολλά, ανάμεσα στα οποία και το μίσος για τους “διεφθαρμένους” φιλελεύθερους», έγραψε, συμπληρώνοντας, «#ΣιχαμένηκαιΠερήφανη» (#filthyandproudofit).

Ακόμα λοιπόν κι αν δεν τη συμπαθείς, η στάση της είναι κι αυτή μάθημα για το νεαρό αναγνωστικό κοινό, όσο και τα βιβλία της. Μιλάω εκ πείρας. Η Ρόουλινγκ μου ‘μαθε να μη διαβάζω μόνο αυτήν, να ‘χω τα αυτιά και τα μάτια μου ανοιχτά και να μη φοβάμαι τίποτα, παρά μόνο τον φόβο. Ήταν εκεί σε κάθε ψήφο της ζωής μου, ακόμα και σ’ αυτές που δεν την άκουσα. Κι αν η αφήγηση της ζωής της έχει λίγη χρυσόσκονη παραπάνω απ’ όσο θα ‘πρεπε, της το συγχωρώ – τα παραμύθια έχουν πάντα χρυσόσκονη.

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΤΖΟΑΝ Κ. ΡΟΟΥΛΙΝΓΚ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

Ο Χάρι Πότερ και η Φιλοσοφική Λίθος, Joanne K. Rowling, μετάφραση από αγγλικά: Μάια Ρούτσου, Ψυχογιός, Αθήνα 2001, 349 σελ.

Ο Χάρι Πότερ και η κάμαρα με τα μυστικά, Joanne K. Rowling, μετάφραση από αγγλικά: Καίτη Οικονόμου, Ψυχογιός, Αθήνα 2002, 358 σελ.

Ο Χάρι Πότερ και ο αιχμάλωτος του Αζκαμπάν, Joanne K. Rowling, μετάφραση από αγγλικά: Καίτη Οικονόμου, Ψυχογιός, Αθήνα 2002, 459 σελ.

Ο Χάρι Πότερ και το κύπελλο της φωτιάς, Joanne K. Rowling, μετάφραση από αγγλικά: Καίτη Οικονόμου, Ψυχογιός, Αθήνα 2002, 654 σελ.

Ο Χάρι Πότερ και το Τάγμα του Φοίνικα, Joanne K. Rowling, μετάφραση από αγγλικά: Καίτη Οικονόμου, Ψυχογιός, Αθήνα 2003, 795 σελ.

Ο Χάρι Πότερ και ο ημίαιμος πρίγκιψ, Joanne K. Rowling, μετάφραση από αγγλικά: Καίτη Οικονόμου, Ψυχογιός, Αθήνα 2005, 659 σελ.

Ο Χάρι Πότερ και οι κλήροι του θανάτου, JoanneK. Rowling, μετάφραση από αγγλικά: Καίτη Οικονόμου, Ψυχογιός, Αθήνα 2007, 672 σελ.

Ο Χάρι Πότερ και το καταραμένο παιδί, Joanne K. Rowling, Jack Thorne,  μετάφραση από αγγλικά: Έφη Τσιρώνη, Ψυχογιός, Αθήνα 2016, 416 σελ.

Ένας ξαφνικός θάνατος, Joanne K. Rowling, μετάφραση από αγγλικά: Έφη Τσιρώνη, Ψυχογιός, Αθήνα 2012, 593 σελ.

Το κάλεσμα του κούκου, Robert Galbraith, μετάφραση από αγγλικά: Χρήστος Καψάλης, Ψυχογιός, Αθήνα 2013, 592 σελ.

Ο μεταξοσκώληκας, Robert Galbraith, μετάφραση από αγγλικά: Χρήστος Καψάλης, Ψυχογιός, Αθήνα 2014, 624 σελ.

Μυρτώ Λιαλιούτη

Δημοσιογράφος.

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία:
Το Βερολίνο τον Μεσοπόλεμο Αμερικανικός εφιάλτης

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά