Τετάρτη, 14 Μαΐου 2014

Περί πόλωσης και συσπείρωσης

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον 
Τα κόμματα λειτουργούν ως καθρέφτες των απόψεων μας. Και το εκμεταλλεύονται (Ντιέγο Βελάσκεθ (1599-1660), Η τουαλέτα της Αφροδίτης, 1647-51, λάδι σε καμβά, 122,5 × 177 εκ. Τα κόμματα λειτουργούν ως καθρέφτες των απόψεων μας. Και το εκμεταλλεύονται (Ντιέγο Βελάσκεθ (1599-1660), Η τουαλέτα της Αφροδίτης, 1647-51, λάδι σε καμβά, 122,5 × 177 εκ. The National Gallery, London

Eίσαι ο άνθρωπος που θέλει τη σταθερότητα ή την αστάθεια; Ο άνθρωπος που θέλει τα μνημόνια ή την αλληλεγγύη των λαών; Μπορεί να είσαι άνθρωπος που θέλεις ΚΑΙ τη σταθερότητα ΚΑΙ την αλληλεγγύη των λαών ΚΑΙ χίλια δυο άλλα πράγματα με τρόπο που να είναι όλα εφικτά, αλλά με τον περιορισμό της διάστασης της σύγκρισης νιώθεις ότι αποχωρείς από την ομάδα, αν δεν συμμορφωθείς με την παράμετρο και το ψευτοδίλημμα που σου θέτουν. Είναι απαραίτητη όμως η συμμόρφωση και η τελική επίτευξη της συσπείρωσης γύρω από τα πολιτικά κόμματα στις εκλογές;

Σιχαίνομαι τα ψευτοδιλήμματα. Ο κάθε πολιτικός αρχηγός θέτει τη δυαδική πολιτική μεταβλητή που τον συμφέρει για να υπηρετήσει τη σκοπιμότητά του. Όσο πλησιάζουμε στις εκλογές, συνήθως επιτυγχάνει την πόλωση και τη συσπείρωση των ψηφοφόρων γύρω από τα κελεύσματα του. Το φαινόμενο αυτό εξηγείται από ένα κλασικό κοινωνιοψυχολογικό άρθρο που είχα την τύχη να ξαναδιαβάσω πρόσφατα. Μέσα στο ίδιο άρθρο, βρήκα και μία πιθανή λύση στο αδιέξοδο.

Ο συγγραφέας του άρθρου Leon Festinger ήταν ένας άνθρωπος με ιδιαίτερη διαύγεια πνεύματος που συνεισέφερε επιστημονικά μεταξύ άλλων με την πολύ γνωστή θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας. Μία λιγότερο γνωστή συνεισφορά του όμως είναι η θεωρία κοινωνικής σύγκρισης, που παρουσιάζεται στο προκείμενο άρθρο. Πρόκειται για μία φιλόδοξη θεωρία η οποία δεν βρήκε ίσως όσο πρόσφορο έδαφος θα αναμενόταν, αλλά σε αυτή την αρχική της διατύπωση, είναι πραγματικά εντυπωσιακή.

Ο Festinger ξεκινά με την υπόθεση ότι οι άνθρωποι έχουν μία εγγενή τάση αξιολόγησης των ικανοτήτων και των απόψεών τους. Δεν είναι εφικτό πάντα να αξιολογούν όμως τις ικανότητες και τις απόψεις τους με αντικειμενικό τρόπο. Μπορούν να δουν, για παράδειγμα, πόσο γρήγορα θα τρέξουν την απόσταση των 100 μέτρων με τη χρήση ενός χρονόμετρου, αλλά δεν μπορούν να αξιολογήσουν την ικανότητα τους να γράφουν ποίηση ή την άποψή τους για τη διακόσμηση μίας κατοικίας δίχως να αναμετρηθούν με τις επιδόσεις ή τις απόψεις άλλων.

Κάνει μάλιστα μία επιπλέον παρατήρηση: Η όποια σύγκριση δεν μπορεί να γίνεται με κάποιον που απέχει παρασάγγας από τις απόψεις ή τις ικανότητές τους. Αν θέλουν να αξιολογήσουν τη νοημοσύνη τους, δεν ωφελεί να συγκριθούν με ένα τρίχρονο παιδάκι, ούτε με τον Αϊνστάιν. Πρέπει να συγκρίνονται με άτομα που έχουν κοντινές ικανότητες και απόψεις.

Αυτή η τάση για σύγκριση λοιπόν, δημιουργεί και μία ροπή προς τη δημιουργία ομάδων με μέλη που τα χαρακτηρίζουν παρόμοιες απόψεις ή ικανότητες. Μάλιστα, εντός των ομάδων, προτιμούνται τα μέλη που δεν έχουν ιδιαίτερες αποκλίσεις από τους υπολοίπους. Αυτή η προτίμηση δημιουργεί και μία πίεση για συμμόρφωση στις βασικές διαστάσεις, τις ικανότητες ή τις απόψεις, που διέπουν την ομάδα.

Η πίεση της συμμόρφωσης είναι πιο ισχυρή όταν υπάρχουν ειδικές περιστάσεις. Εδώ ο Festinger χρησιμοποιεί το παράδειγμα των εκλογών. Σε μία χρονιά που υπάρχουν εκλογές, οι διαδικασίες επιρροής σε ό,τι αφορά ομάδες που συγκροτούνται στη βάση πολιτικών απόψεων θα είναι ισχυρότερες. Άρα είναι αναμενόμενο όσο πλησιάζουμε προς τις εκλογές, ο κοινωνικός περίγυρος και οι ηγέτες να πιέζουν περισσότερο οποιονδήποτε παρουσιάζει τάσεις απόκλισης ή φυγής από συγκεκριμένους πολιτικούς χώρους.

Αναμενόμενη η πολιτική πίεση λοιπόν σύμφωνα με τη θεωρία κοινωνικής σύγκρισης. Αναμενόμενα και τα ψευτοδιλήμματα. Απώτατος στόχος είναι ο περιορισμός του εύρους της σύγκρισης με τρόπο που να ωφελείται η κάθε πολιτική παράταξη. Έτσι το άτομο ωθείται να αξιολογεί την πολιτική άποψή του μόνο με βάση την παράμετρο που του θέτουν. Κάποιοι λένε απευθυνόμενοι στον ψηφοφόρο: «Eίσαι ο άνθρωπος που θέλει τη σταθερότητα ή την αστάθεια;» Άλλοι λένε: «Eίσαι ο άνθρωπος που θέλει τα μνημόνια ή την αλληλεγγύη των λαών;» Μπορεί ο ίδιος να είσαι άνθρωπος που θέλεις ΚΑΙ τη σταθερότητα ΚΑΙ την αλληλεγγύη των λαών ΚΑΙ χίλια δυο άλλα πράγματα με τρόπο που να είναι όλα εφικτά, αλλά με τον περιορισμό της διάστασης της σύγκρισης νιώθεις ότι αποχωρείς από αυτές τις ομάδες, αν δεν συμμορφωθείς με τις παραμέτρους και τα ψευτοδιλήμματα που σου θέτουν. Μένεις, με άλλα λόγια, κάπως μετέωρος αν δεν συμμορφωθείς με τις θέσεις τους.

Είναι λογικό βέβαια κάποιος να αναρωτηθεί αν είναι απαραίτητη η συμμόρφωση του κόσμου με τα ψευτοδιλήμματα και αν είναι αναπόφευκτη η τελική επίτευξη της συσπείρωσης γύρω από τα πολιτικά κόμματα. Ομολογουμένως η κοινωνιοψυχολογική βιβλιογραφία πάνω σε αυτό το ερώτημα είναι ιδιαίτερα ευρεία αλλά δεν θα σας κουράσω με άλλες θεωρίες. Θα μείνω μόνο σε ένα στοιχείο που μου άρεσε ιδιαίτερα στο άρθρο του Festinger.

Όπως ίσως προσέξατε ήδη, οι ομάδες συγκροτούνται στη βάση είτε απόψεων είτε ικανοτήτων. Καμιά φορά είναι δύσκολο κάποιος να αλλάξει άποψη -και συνακόλουθα ομάδα-, αλλά αν τυχόν το αποφασίσει, δεν υπάρχουν φυσικοί περιορισμοί που θα τον εμποδίσουν να πραγματοποιήσει την αλλαγή. Αν από την άλλη αποφασίσει να αλλάξει κάποια ικανότητα, ώστε να πραγματοποιήσει, για παράδειγμα, μία μεταγραφή από την ομάδα της Δόξας Βύρωνα στον Ολυμπιακό, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Στην απλούστερη των περιπτώσεων, ίσως χρειαστεί να τρέχει πιο γρήγορα, αλλά υπάρχουν φυσικοί περιορισμοί που δεν επιτρέπουν άμεσα μία τέτοια αλλαγή. Δυστυχώς χρειάζεται προπόνηση. Καλό για τα γυμναστήρια, κακό για τους παίκτες.

Αντίθετα λοιπόν με τις ικανότητες, είναι σχετικά εύκολο να αλλάξεις γνώμη, δεν υπάρχει κάποια φυσική απαγόρευση. Σε ομάδες που συγκροτούνται στη βάση πολιτικής άποψης, μπορείς να αποχωρήσεις όποτε θες, αρκεί να το θες. Ας σου παρουσιάζουν όσα εκβιαστικά ψευτοδιλήμματα θέλουν, με το ζόρι κανείς δεν μπορεί να σε κρατήσει σε έναν πολιτικό χώρο. Από την άλλη, κανείς δεν σου απαγορεύει να επιστρέψεις όποτε θες. Είναι κρίμα λοιπόν να αξιολογείς την πολιτική θέση σου στη διάσταση της σύγκρισης που σου θέτουν. Άλλωστε, αύριο οι πολιτικές δυνάμεις θα θέσουν ένα άλλο ψευτοδίλημμα, μπορεί και τελείως διαφορετικό. Άσ' τους λοιπόν να λένε. Δεν σε ορίζουν αυτοί ή τα ψευτοδιλήμματά τους. Αντιθέτως, εσύ τους ορίζεις. Με την ψήφο σου συγκροτούνται οι πολιτικές ομάδες, όχι με τα ψευτοδιλήμματα. Η απόφαση είναι δική σου.

 

Αλέξιος Αρβανίτης

Διδάκτωρ κοινωνικής ψυχολογίας. Διδάσκει στο τμήμα ψυχολογίας του Οικονομικού Κολλεγίου Αθηνών (BCA), στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα κατάρτισης στις διαπραγματεύσεις του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και στο τμήμα ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά