Εκτύπωση αυτής της σελίδας
Δευτέρα, 22 Ιουνίου 2020

Το φτερούγισμα της νυχτερίδας*

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Γνώμες Κοινωνία Covid19 Τεύχος 108
Next generation sequencing: Μετά την απομόνωση του παθογόνου και τη διάσπαση του γενετικού υλικού σε μικρότερα strands, ακολουθεί το sequencing, η ταυτοποίηση της αλληλουχίας των νουκλεοτιδίων, που δίνει τη δυνατότητα για περαιτέρω μελέτη και έρευνα. Next generation sequencing: Μετά την απομόνωση του παθογόνου και τη διάσπαση του γενετικού υλικού σε μικρότερα strands, ακολουθεί το sequencing, η ταυτοποίηση της αλληλουχίας των νουκλεοτιδίων, που δίνει τη δυνατότητα για περαιτέρω μελέτη και έρευνα.

Το φτερούγισμα της νυχτερίδας στην Κίνα όχι απλώς έστειλε καταιγίδες σε όλο τον πλανήτη αλλά πάτησε pause στην παγκοσμιοποίηση θυμίζοντάς μας ότι η ανοσία είναι ζωτικός δημόσιος χώρος. Πριν από λίγους μήνες δεν είχαμε ιδέα τι ερχόταν. Τώρα αγνοούμε πώς και πότε θα τελειώσει. Αναδημοσίευση από το Books' Journal, τχ. 108, Μάιος 2020.

1.

Ειρωνεία των ειρωνειών. Όταν πρωτοδιαβάζαμε τη θεωρία του χάους στα 1980, όταν μαθαίναμε για Λόρενζ, Μάντελμπροτ και αναρωτιόμασταν αν τα φράκταλς έφερναν καινούργιες νομοτέλειες, συναντήσαμε την πεταλούδα που φτερουγίζοντας στην Κίνα προκαλούσε καταιγίδες στην Αμερική. Butterfly effect, το φαινόμενο της πεταλούδας σύμφωνα με το οποίο απειροελάχιστες αλλαγές σε ένα σημείο ενός μη γραμμικού συστήματος οδηγούν σε μεγάλες και σημαντικές αλλοιώσεις κάπου αλλού, ήταν σαν real-time prophecy/προφητεία πραγματικού χρόνου. Είχαν ξεκινήσει οι βαθιές αλληλεξαρτήσεις ενός αναδυόμενου απρόβλεπτου πολυπολικού global village, οι πυκνές μετακινήσεις ανθρώπων, πραγμάτων, κεφαλαίων, ζώων, ιδεών και κοντέινερ, το ξεχαρβάλωμα του έθνους-κράτους, οι πιέσεις και επιταχύνσεις του just-in-time inventory, ο υπερτουρισμός – όλα όσα συμπυκνώνει η επίμαχη και αμφιλεγόμενη λέξη παγκοσμιοποίηση.

Το ότι τόσο τα μετεωρολογικά μοντέλα του Λόρενζ στα οποία βασιζόταν η καινούργια κατανόηση του χάους, όσο και τα Μathematics of roughness με τα φράκταλς του Μάντελμπροτ είχαν γίνει δυνατά χάρις στη δύναμη των υπολογιστών, έκανε το φαινόμενο signature intro στην καινούργια εποχή. Διόλου τυχαία το Chaos του James Gleick (υποψήφιο για National Book Award, Pulitzer και Science Book Prize) έγινε παγκόσμιο μπεστ σέλερ το 1987. Οι ποπ κουλτούρες ήταν παραπάνω από έτοιμες για δίπτερα που «έστελναν» θεομηνίες στην άλλη άκρη του πλανήτη.

 

2.

Fast forward Δεκέμβριο του 2019, όταν στην Κίνα εμφανίσθηκε νέα πνευμονία άγνωστης αιτιολογίας. Επιδημιολογικά, τα κρούσματα συνδέονταν με μια ψαραγορά (seafood and wet animal whole sale market) στο Γουχάν, πρωτεύουσα της επαρχίας Χουμπέι. Καθώς τα περιστατικά πολλαπλασιάζονταν, απλώνονταν στην πόλη και άρχισαν να εμφανίζονται σε ανθρώπους που δεν είχαν καμιά σχέση με την ψαραγορά, στις 31 Δεκεμβρίου τα ανακοίνωσαν στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Το Γουχάν μπήκε σε καραντίνα στις 23 Ιανουαρίου. Στο “The Word from Wuhan”, ένα από τα καλύτερα accounts για τις απαρχές της επιδημίας, ο Γουάνγκ Χσιουγίνγκ γράφει: «Τη μία μέρα όλα ήταν υπό έλεγχο. Την επομένη, 9 εκατομμύρια άνθρωποι τέθηκαν σε καραντίνα επ’ αόριστον».[1]

Σε ένα μήνα, η πνευμονία του Γουχάν είχε απλωθεί σε όλη την Κίνα. Η ταχύτητα και η έκταση της μετάδοσης της λοίμωξης αιφνιδίασαν τις αρχές και πολύ γρήγορα οι υπηρεσίες υγείας ήταν αδύνατον να ανταποκριθούν στις ανάγκες των ασθενών.[2]

Μέσα Ιανουαρίου εμφανίσθηκαν κρούσματα σε Μπανγκόκ και Τόκιο, και στις 24 Ιανουαρίου το New England Journal of Medicine δημοσίευσε την πρώτη μελέτη τριών ασθενών με την καινούργια πνευμονία. Δύο από τούς ασθενείς είχαν άμεση σχέση με την ψαραγορά του Γουχάν – η μία δούλευε εκεί και ο δεύτερος ήταν τακτικός πελάτης. Από τους τρεις ασθενείς, δύο ανέρρωσαν και ένας πέθανε. Και οι τρεις είχαν Covid-19.[3] Την επόμενη μέρα το Χονγκ Κονγκ κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

Όταν έγινε σαφές ότι η νόσος μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο, είχαν ήδη φύγει από το Γουχάν 5 εκατομμύρια για να γιορτάσουν το κινεζικό Νέο Έτος. Στις 31 Ιανουαρίου, οι ΗΠΑ απαγόρευσαν την είσοδο σε όσους έρχονταν από την Κίνα. Εκ των υστέρων, σήμερα ξέρουμε ότι από τέλη Ιανουαρίου μέχρι και μέσα Φεβρουαρίου το Covid-19 κυκλοφορούσε ανεξέλεγκτο σε Ευρώπη και Αμερική.[4] Τέλη Φεβρουαρίου η Ιταλία μπήκε σε καραντίνα. 1η Μαρτίου βρέθηκε ο πρώτος ασθενής θετικός στον καινούργιο κορωνοϊό στη Νέα Υόρκη, και στις 11 Μαρτίου οι ΗΠΑ απαγόρευσαν την είσοδο και σε όσους έρχονταν από ευρωπαϊκές πόλεις. Ακόμη και το βρετανικό stiff upperlip που αρχικά συνιστούσε ψυχραιμία και herd immunity, στις 16 Μαρτίου άλλαξε τροπάριο και άρχισε και αυτό τους γενικευμένους περιορισμούς.[5]

Το Covid-19 είχε ξεφύγει από τους συνήθεις ελέγχους και έβαζε σοβαρή υποψηφιότητα για το παθογόνο του 21oυ αιώνα κατ’ αναλογίαν της ινφλουένζας του 1918.

3.

Για χρόνια οι ειδικοί μιλούσαν για την επόμενη πανδημία με όρους “not if, but when”, σαν να ήταν θέμα χρόνου πότε θα ξεσπάσει.[6] Προκαταρκτικά δεδομένα δείχνουν ότι το Case Fatality Rate, το ποσοστό όσων πεθαίνουν από Covid-19, είναι γύρω στο 1%. Το ποσοστό είναι χειρότερο από την πανδημία του 1957 που ήταν 0.6%, αλλά όχι τόσο άσχημο σε σχέση με το 1918 που ήταν 2%. Μαζί με τις συνήθεις ομάδες υψηλού κινδύνου που κάνουν την αναμενόμενη παρουσία τους (υπερήλικες και ευπαθείς ομάδες με προϋπάρχοντα και δη αναπνευστικά προβλήματα), οι άνδρες είναι το ασθενές φύλο του Covid-19. Σε 1.099 ασθενείς στην Κίνα, το 58% ήταν άνδρες.[7] Και από 1.591 ασθενείς που χρειάσθηκαν εντατική μονάδα στη Λομβαρδία, το 82% ήταν άνδρες με θνησιμότητα 26%.[8] Το deconstruction of masculinity έχει πλέον γίνει και viral.

Η μεταδοτικότητα του Covid-19, το Reproductive number, ο αριθμός όσων μολύνονται από 1 άτομο ποικίλλει από 1,5 έως 3,5. Ασυμπτωματικοί φορείς μεταδίδουν το Covid-19, μια σημαντική διαφορά από το SARSτο οποίο μεταδιδόταν μόνο από ασθενείς με συμπτώματα. Μάλλον δεν θα μάθουμε ποτέ πόσοι μολύνθηκαν από τα 5 εκατομμύρια που έφυγαν πριν κλείσει το Γουχάν.

Όλα αυτά είναι αρχικές προσεγγίσεις και αναθεωρούνται καθημερινά. Επειδή στις πρώτες εβδομάδες της πανδημίας στις ΗΠΑ το τεστ για τον καινούργιο κορωνοϊό γινόταν μόνο σε όσους είχαν συμπτώματα, θα πάρει καιρό για να έχουμε μια πιο ρεαλιστική εικόνα της έκτασης και της βαρύτητας της μόλυνσης. Σε ένα άλλο επίπεδο, δεν πλήττονται όλες οι περιοχές το ίδιο. Οι διαφορές νοσηρότητας και θνησιμότητας από χώρα σε χώρα, και από περιοχή σε περιοχή της ίδιας χώρας, απηχούν και την ετοιμότητα και την επάρκεια των υπηρεσιών υγείας. Πολλοί άνθρωποι πέθαναν στην Κίνα επειδή δεν είχαν έγκαιρη πρόσβαση σε ΜΕΘ και δεν υπήρχαν διαθέσιμοι αναπνευστήρες.

Το νοσολογικό φάσμα του Covid-19 είναι πολύ ευρύτερο από «μία» ασθένεια. Στο ένα άκρο, μεγάλο κομμάτι του κορωνοδράματος παίχθηκε στα παρασκήνια. Ασυμπτωματικοί φορείς ήλθαν σε επαφή με τον ιό, μολύνθηκαν χωρίς να αρρωστήσουν και έγιναν μεταδοτικοί χωρίς να το ξέρουν. Σε κάποιο άγνωστο σημείο ανέρρωσαν, ανέπτυξαν αντισώματα, έπαψαν να μεταδίδουν. Ανεξαρτήτως προθέσεων και χωρίς να το ξέρουν, όλες οι χώρες πέρασαν για κάμποσες εβδομάδες από μια φάση de facto herd immunity πριν συνειδητοποιηθεί ότι μάλλον χρειαζόταν κάτι πιο δρακόντειο.

Στο άλλο άκρο του φάσματος είναι οι βαρύτερες μορφές του συνδρόμου οι οποίες εκδηλώνονται και με μια επικίνδυνη οξεία φλεγμονώδη αντίδραση /acute inflammatory response (επίσης γνωστή σαν “cytokine storm”, τη θύελλα κυτταροκινών που εξηγεί πολλά από τα σοβαρά, γενικευμένα συμπτώματα και τις άτυπες παρουσιάσεις, όπως ναυτία και διάρροια). Τα βαριά περιστατικά τείνουν να επιδεινώνονται ραγδαία, χρειάζονται εισαγωγή σε νοσοκομείο και μονάδες εντατικής, διασωληνώνονται και έχουν σημαντικά μεγαλύτερα ποσοστά θνησιμότητας.

Ανάμεσα στα δύο άκρα υπάρχει όλη η ποικιλομορφία και η ετερογένεια της πανδημίας. Μετάδοση, νοσηρότητα, θνησιμότητα και ανάρρωση από τον ιό είναι ανισόμορφες καθώς αντανακλούν βιολογικά διαφορετικούς πληθυσμούς, διαφορετικά επίπεδα ανοσίας, διαφορετικά συστήματα υγείας, διαφορετικά επίπεδα ετοιμότητας και διαφορετικές προσεγγίσεις στα περιοριστικά μέτρα. Και σε έναν πολύ σημαντικό βαθμό, η πανδημία επιτείνει προϋπάρχουσες κοινωνικές ανισότητες.

Όλα αυτά ξεδιπλώνονται σε βαθιά αβεβαιότητα και άγνοια για τη λοίμωξη και την πρόγνωση του Covid-19.[9] Πόσο διαρκεί η ανοσία για όσους αναρρώνουν; Χρόνια; Μήνες; Λιγότερο; Μπορεί κάποιος που αρρώστησε να ξαναμολυνθεί, να αρρωστήσει πάλι και να ξαναμολύνει άλλους; Πότε και πώς μπορεί κάποιος να ξαναγυρίσει στη δουλειά και να βγει έξω χωρίς να αποτελεί κίνδυνο για τους άλλους; Θα έχουμε και δεύτερο κύμα; Αυτά τα ερωτήματα χρειάζονται αξιόπιστα εργαστηριακά τεστ τα οποία όμως έχουν μόλις αρχίσει να αναπτύσσονται και απαιτούν βάθος χρόνου για να ωριμάσουν.

Ένα δείγμα της αβεβαιότητας γύρω από την ανοσία, και του πόσο προκαταρκτικά είναι όσα ξέρουμε, διατυπώθηκε από επιστήμονες της Επιτροπής Νέων Λοιμώξεων και Υγειονομικών Απειλών του 21oυ Αιώνα των National Academies of Sciences, Engineering and Medicine:

All SARS-CoV-2 serological study results should be viewed as suspect until rigorous controls are performed and performance characteristics described, as antibody detection methods can vary considerably, and most so far have not described well-standardized controls. Όλα τα αποτελέσματα ορολογικών μελετών πρέπει να αντιμετωπίζονται με δυσπιστία μέχρις ότου βρεθούν καλύτεροι έλεγχοι και καλύτερα τεστ. Οι μέθοδοι ανίχνευσης αντισωμάτων διαφέρουν σημαντικά και τα περισσότερα τεστ στερούνται επαρκών, ικανοποιητικών στανταρισμένων ελέγχων.[10]

Μέσα στον πανικό τους οι βρετανικές αρχές πέταξαν 20 εκατομμύρια δολάρια για τεστ που είναι άχρηστα.[11]

 

4.

Οι τεχνολογίες που καθήλωσαν τα συλλογικά φαντασιακά καθώς εξαπλωνόταν ο κορωνοϊός περιστράφηκαν γύρω από δύο κατηγορίες. Η πρώτη συνίσταται σε ορατά, χειροπιαστά πράγματα που εμποδίζουν την εξάπλωση και τη μετάδοση του ιού – μάσκες, γάντια, προστατευτικές στολές, αντισηπτικά χεριών και απολυμάνσεις επιφανειών. Είναι τεχνολογίες που συνδυάζουν commonsenseκαι DIY, do-it-yourself εφευρετικότητα. Νοσοκόμες στη Νέα Υόρκη φορούσαν αυτοσχέδιες μάσκες από πλαστικές σακούλες σκουπιδιών. Άλλοι χρησιμοποιούσαν φούρνο μικροκυμάτων για να αποστειρώσουν τη μια και μοναδική μάσκα που είχαν.

Οι πανδημίες δημιουργούν τα δικά τους φετίχ. Ένας από τους ορισμούς του φετίχ είναι «αντικείμενο με μαγικές ιδιότητες που προστατεύει και βοηθά τον κάτοχό του». Enter: «Χάπια που καταπολεμούν τον ιό και ενισχύουν το ανοσοποιητικό» – βιταμίνες, ιχνοστοιχεία (ψευδάργυρος), δυναμωτικά, τονωτικά, (υδροξυ)χλωροκίνη. Με προβληματικά στοιχεία, άκρως συζητήσιμα δεδομένα invitro, και χωρίς καμιά απόδειξη ότι κάνουν κάτι, μεταμορφώθηκαν στο ακατανίκητο «πού ξέρεις, μπορεί και να βοηθάει». Το mystique της χλωροκίνης τη μετέτρεψε σε σοσιαλμιντιακό φάρμακο εξωπραγματικών διαστάσεων. Δεν υπάρχουν διόλου αξιόπιστα δεδομένα που να έχουν ικανοποιητικά μεγέθη, να βασίζονται σε hardoutcomes (όχι surrogate end points)[12] και να δείχνουν ότι είναι αποτελεσματική.

Η δεύτερη κατηγορία τεχνολογιών έφερε στο προσκήνιο σημαντικότερες και ακριβότερες επενδύσεις: τμήματα επειγόντων περιστατικών, κρεβάτια νοσοκομείων, μονάδες εντατικής θεραπείας και αναπνευστήρες. Όλα τους έχουν τεράστια ψυχοπολιτική γόμωση και κανείς δε θέλει να κατηγορηθεί ότι ολιγώρησε και δεν οργάνωσε τα αναγκαία κρεβάτια νοσοκομείων και ΜΕΘ. Στο Γουχάν έκτισαν δύο νοσοκομεία σε 10 μέρες. Στην καρδιά του Μανχάτταν, στο Javits Center, ο κυβερνήτης της Νέας Υόρκης έβγαλε από το μανίκι του 2.500 κρεβάτια.

Η aura του αναπνευστήρα οδηγεί σε απροσδόκητες εξομολογήσεις. Βγαίνοντας από την εντατική του St. Thomas, την Κυριακή του Πάσχα, ο πρωθυπουργός της πάλαι ποτέ Μεγάλης ευχαριστούσε γιατρούς, νοσοκόμους και όλο το προσωπικό της εντατικής: “The NHS has saved my life, no question, το ΕΣΥ με έσωσε”. Η προ-κορωνοϊκή έπαρση του enfant terrible brexiteer είχε τσαλακωθεί όπως και τα μαλλιά του και είχε αντικατασταθεί από απροσδόκητη ταπεινότητα. Στο πεντάλεπτο βίντεο, ο ευγνώμων πρωθυπουργός επαναλαμβάνει τη φράση “our NHS”, “το ΕΣΥ-μας”, τόσες φορές που αναρωτιέσαι αν τον έβαλε τιμωρία η δασκάλα.

Αλλά οι τεχνολογίες που αποτελούν τον unsung hero, τον άγνωστο ήρωα της πανδημίας, είναι οι εργαστηριακές μέθοδοι που αναγνώρισαν τον καινούργιο ιό.

Πώς γίνεται η απομόνωση και διάγνωση ενός καινούργιου ιού; Ο Άρθουρ Κλαρκ έλεγε ότι κάθε ανεπτυγμένη τεχνολογία είναι σαν μαγεία, “any sufficiently advanced technology is indistinguishable from magic”, κάτι που σίγουρα ισχύει για το Next Generation Sequencing που ανακάλυψε «ιόν νέον», συνδυάζοντας μοριακή βιολογία και ψηφιακές τεχνολογίες. 

Το πρώτο βήμα είναι η απομόνωση του μικροοργανισμού – στην προκειμένη περίπτωση από πνευμονικά υγρά ασθενών που λαμβάνονται μέσω BAL (Bronchioalveolar lavage). Το DNA ή το RNA εξ-ορύσσεται (γίνεται ex-tracted) από το υγρό και διασπάται σε μικρότερα κομμάτια/fragments που γίνονται sequenced. Το Unbiased high-throughput sequencing, επίσης γνωστό σαν NGS–Next Generation Sequencing–, άλλαξε άρδην ιατρική και βιολογία από τα 1990 και είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην ταυτοποίηση και την ανάλυση άγνωστων παθογόνων. Συνδυάζοντας Μοριακή Βιολογία και Βιοπληροφορική (Bioinformatics), οι multiplex πλατφόρμες του NGS αναλύουν εν παραλλήλω εκατομμύρια μόρια ταυτόχρονα. Το αποτέλεσμα (τα τρία τετράπλευρα στο τέλος του διαγράμματος που δημοσιεύεται πλάι) είναι βαθύτερη κατανόηση των εξελικτικών (φυλογενετικών) σχέσεων του καινούργιου ιού με άλλους ιούς της ίδιας κατηγορίας, ανακάλυψη νέων διαγνωστικών και προγνωστικών κατηγοριών (ιδιαίτερα σημαντικές στο ερώτημα γιατί κάποιοι αρρωσταίνουν πιο βαριά) και ο εμπλουτισμός δημόσιων βάσεων δεδομένων ανοικτής πρόσβασης σε ερευνητικές ομάδες από όλο τον κόσμο.

Η πανδημία του Covid-19 είναι η πρώτη πανδημία υπερπληροφόρησης. Τα πρωτοφανή μεγέθη πληροφορίας που παράγονται και διακινούνται, τα δίκτυα επεξεργασίας και οι ταχύτητες διάχυσής τους, η διαφάνεια, οι ανταλλαγές δεδομένων και οι συνεργασίες ειδικών πέρα και πάνω από σύνορα που χαρακτηρίζουν τα σημερινά τεχνο-ιατρικά συστήματα, ανέβηκαν κλίμακες παραπάνω απ’ ό,τι το φθινόπωρο του 2019. Έγκυρες, evidence-based, actionable πληροφορίες, ευρήματα και δεδομένα πηγαινοέρχονται από τη μία άκρη του πλανήτη στην άλλη. Περισσότερες από 300 μελέτες ψάχνουν να βρουν αποτελεσματικές θεραπείες. Αλλά η υπερπληροφόρηση δημιουργεί αβεβαιότητα. Καθετί καινούργιο που μαθαίνουμε ανοίγει νέα ερωτήματα ιδιαίτερα γύρω από τα δύο θέματα-κλειδιά που θα καθορίσουν την επιστροφή στην κανονικότητα – την ανοσία και τη μεταδοτικότητα. Η απάντηση στον Covid-19 είναι σαν αεροπλάνο που το κατασκευάζουμε ενώ βρίσκεται στον αέρα – “we ’re all  building the airplane as we fly it”, όπως είπε σε μια εύστοχη δήλωση η κυβερνήτρια του Μίσιγκαν.

 

5.

Από πού ήλθε αυτό το πράγμα; Φυλογενετικά, ο Covid-19 συγγενεύει με κορωνοϊό που βρίσκεται σε νυχτερίδες, τις Chinese horseshoe bats. Και οι δύο προέρχονται από κοινό ancestral ιό που, εκτός από τις νυχτερίδες, μάλλον βρίσκεται και σε άλλα ζώα. Δεν ξέρουμε τι είδους γεγονότα κατέληξαν στο Exodus του Covid-19 από τα νυχτεριδικά ρεζερβουάρ στους ανθρώπους. Η λέξη που κατά προτίμηση χρησιμοποιείται είναι jump: ο ιός πήδηξε πάνω από φράγμα, ένα από τα cross-species barriers που χωρίζουν διαφορετικά είδη μεταξύ τους. Eίναι άγνωστο εάν στη ζωονοσική αλυσίδα μεσολάβησαν ένα ή περισσότερα ενδιάμεσα ζώα μέχρι να φτάσει ο Covid-19 από τις νυχτερίδες στους ανθρώπους.

Εάν η ιστορία είναι χρόνος, η ιστορία των ιών είναι οι διαρκείς μεταλλάξεις τους. Επειδή οι μεταλλάξεις γίνονται σε σχετικά σταθερούς ρυθμούς, χρησιμοποιούνται σαν markers στη χρονολόγησή τους. Με βάση αυτή την προσέγγιση, πιθανολογείται ότι ο Covid-19 αποσχίσθηκε για πρώτη φορά από τον ιό των νυχτερίδων το 1948 (με επιπρόσθετες πιθανές αποσχίσεις το 1968 και το 1982).

Το φτερούγισμα της νυχτερίδας στην Κίνα όχι απλώς έστειλε καταιγίδες σε όλο τον πλανήτη αλλά πάτησε pause στην παγκοσμιοποίηση θυμίζοντάς μας ότι η ανοσία είναι ζωτικός δημόσιος χώρος. Πριν από λίγους μήνες δεν είχαμε ιδέα τι ερχόταν. Τώρα αγνοούμε πώς και πότε θα τελειώσει.

 

*Αν και γραμμένο για μη-ιατρικό περιοδικό, «Το φτερούγισμα της νυχτερίδας» ακολουθεί κανόνες του Evidence-Based Medicine. Αριθμοί, ποσοστά και εκτιμήσεις είναι από peer-reviewed πηγές, και πριν απ’ όλα το NEJM και το JAMA Network. Τα δύο άρθρα των New York Times (παραπομπές 4,9) στηρίζονται και αυτά σε independently verifiable hard data. “The Word from Wuhan” του Γουάνγκ Χσιουγίνγκ είναι ένα καλογραμμένο χρονικό για τις πρώτες βδομάδες της καραντίνας στο Γουχάν. Η παραπομπή 11, «Το Ηνωμένο Βασίλειο πλήρωσε 20 εκατομμύρια δολάρια για τεστ που δε δουλεύουν», παραήταν μοντυπαϊθονική για να την αγνοήσουμε.

 


[1] 1.“Having repeatedly insisted that they had everything under control, the authorities were now putting nearly nine million people under indefinite quarantine – an absurd overreaction, many felt”. Wang Xiuying, “The Word from Wuhan”, London Review of Books, 5 Μαρτίου 2020.

[2] Zunyou Wu, JM McGoogan, “Characteristics of and Important Lessons From the Coronavirus Disease 2019 Outbreak in China”. Μελέτη 72.314 περιστατικών από το CDC της Κίνας. JAMA, 7 Απριλίου 2020.

[3] Na Zhu et al., “A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019”, New England Journal of Medicine, 24 Ιανουαρίου 2020.

[4] Carl Zimmer, “Most New York Coronavirus Cases Came From Europe, Genome Shows”, The New York Times, 8 Απριλίου 2020.

[5] DJ Hunter, “Covid-19 and the Stiff Upper Lip – The Pandemic Response in the United Kingdom”, New England Journal of Medicine, 16 Aπριλίου 2020.

[6] Bill Gates, “Responding to Covid-19 – A Once-In-A Century Pandemic?”, New England Journal of Medicine, 28 Φεβρουαρίου 2020.

[7] Wei-jie Guan et al., “Clinical Characteristics of Corona Virus Disease in China, 2019”, New England Journal of Medicine, 28 Φεβρουαρίου 2020.

[8] Giacomo Grasselli et al., “Baseline Characteristics and Outcomes of 1591 Patients Infected With SARS-CoV-2 Admitted to ICUs of the Lombardy Region, Italy”, JAMA Network, 6 Απριλίου 2020.

[9] Marc Lipsitch, “Who Is Immune to the Coronavirus?”, The New York Times, 13 Απριλίου 2020.

[10] D. Relman et al., Rapid Expert Consultation. National Academies’ Standing Committee on Emerging Infectious Disease and 21st Century Health Threats, 8 Απριλίου 2020.

[11] DK Kirkpatrick, J Bradley, “UK Paid $20 Million for New Coronavirus Tests. They Didn’t Work”, The New York Times, 16 Απριλίου 2020.

[12]Η διαφορά ανάμεσα σε hard outcomes και surrogate/“ενδιάμεσα” endpoints είναι θεμελιώδης στην ερμηνεία κλινικών μελετών.