Πέμπτη, 16 Απριλίου 2020

Το θείο στο Sci-fi: όταν ο άνδρας το παίζει θεός (Μέρος 2)

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Γνώμες web only
Η Αλίσια Βικάντερ στο Ex Machina. Η Αλίσια Βικάντερ στο Ex Machina. Universal Pictures International (UPI)

 

ExMachina (Από μηχανής). Έγχρωμη περιπέτεια επιστημονικής φαντασίας, παραγωγής 2014, σε σενάριο και σκηνοθεσία Άλεξ Γκάρλαντ. Παίζουν: Domhnall Gleeson, Alicia Vikander, Oscar Isaac, Sonoya Mizuno κ.ά. Στην Ελλάδα έκανε πρεμιέρα στις 12 Μαΐου 2015.

Ο Nathan το έπαιξε θεός και γ@#$θηκε το σύμπαν. Στο αρχετυπικό σύμπαν του Ex Machina.

H ταινία του Alex Gerald, Ex Machina, είναι ακόμα μια Sci-fi ταινία η οποία, με αφορμή το άγχος του πολιτισμού μας για την ανεξέλεγκτη (;) ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, μας μιλάει με θεολογικούς, πιο σωστά ιουδαιοχριστιανικούς, όρους για την ύπαρξη, την ύβρη, τη δημιουργία, τη γυναίκα, τον άνδρα, τη σχέση των δύο τους, το προπατορικό αμάρτημα, το νόημα/τα νοήματα, τη σχέση του ανθρώπου με τον εαυτό του, τους άλλους και τον κόσμο. Όπως είδαμε στο πρώτο μέρος της σχετικής συζήτησης για το θείο στο Sci-fi, το υπερδιογκωμένο αντρικό Εγώ, στην βέβηλη προσπάθειά του να μοιάσει (να γίνει ο) στον Θεό, προκαλεί την καταστροφή του.

Αφού είδα την ταινία και ξεκίνησα να γράφω το συγκεκριμένο κείμενο, έπεσα πάνω στην συγκεκριμένη συνέντευξη του Alex Gerald στον Lex Fridman. Παρεμπιπτόντως, οι συνεντεύξεις του Lex είναι συνταρακτικά ενδιαφέρουσες. Στη συζήτηση ανοίγονται διάφορα θέματα για το έργο του Gerald, την τεχνητή νοημοσύνη, το μέλλον του πλανήτη, τις προκλήσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε ως είδος, το Ex Machina. Το εντυπωσιακό με τη συνέντευξη είναι ότι στα 80 λεπτά που διαρκεί, οι δυο συνομιλητές δεν κάνουν ούτε μια αναφορά στη Βίβλο. Δεν μπορώ να εξηγήσω αυτήν την απουσία. Γιατί το λέω αυτό; Γιατί το Ex Machina είναι μια αρχετυπικά θρησκευτική ταινία.

Ο Nathan, δημιουργός της πιο διαδεδομένης μηχανής αναζήτησης στον κόσμο που περιγράφει το Ex Machina, προσκαλεί τον Caleb [(έχει σημασία: το όνομα σημαίνει “σκύλος”, “πιστός” (dog, faithfull)] στον “επίγειο παράδεισο” που έχει δημιουργήσει και ζει απομονωμένος. Στον παράδεισο αυτό ο Nathan προσπαθεί να δημιουργήσει τεχνητή νοημοσύνη, η οποία θα είναι τόσο εξελιγμένη, ώστε το ανθρώπινο μάτι θα αδυνατεί να αναγνωρίσει ότι πρόκειται για τεχνολογικό δημιούργημα και όχι “πραγματικό άνθρωπο”. Ο Nathan είναι ένας ιδιοφυής άνθρωπος που παίζει στα δάχτυλα το machine learning, τα big data, τη συγγραφή κώδικα, τη theory of cognition, την υπαρξιστική φιλοσοφία, την ψυχιατρική και την ψυχανάλυση, την ιατρική κ.λπ. κ.λπ. Ο Nathan είναι ένας μικρός Θεός που μοιάζει να ξέρει τα πάντα (καθ’ υπερβολή η διατύπωση). O Nathan πιστεύει ότι είναι (ο) Θεός, όπως βλέπουμε σε διάφορες σκηνές:

01

02

03

04

05

06

O Caleb, ο πιστός (σκύλος), είναι υπάλληλος του Nathanκαι “κερδίζει έναν εταιρικό διαγωνισμό” το έπαθλο του οποίου είναι να επισκεφθεί τον Nathanστο ησυχαστηριο του. Ο ρόλος που του επιφυλάσσει ο τελευταίος είναι να αποτελεί το ανθρώπινο εξάρτημα του απαραίτητου Touring Test που θα επιβεβαιώσει ότι το δημιούργημα του Nathanείναι τόσο άρτιο, που ένας κανονικός άνθρωπος αδυνατεί πλέον να διακρίνει εάν πρόκειται για μηχανή ή για πραγματικό άνθρωπο. Ο Caleb έχει καθημερινή επικοινωνία με τη μηχανή (;) και αναπτυσει μια σχέση μαζί της, υπό το άγρυπνο βλέμμα του Nathan, ο οποίος, σαν άλλος Θεός, είναι πανταχού παρών και τα πάντα πληρών. Τους παρατηρεί και προσπαθεί να κρίνει εάν το δημιούργημα του, στη συναναστροφή του με τον πιστό σκύλο (Αδάμ;) είναι τόσο αληθοφανές που καθίσταται de facto “κανονικός άνθρωπος”..

 

Το όνομα του δημιουργήματος του Nathan; Εύα!

Η Εύα είναι το τελευταίο, και πιο εξελιγμένο μοντέλο που έχει δημιουργήσει ο Nathan. Ήδη από την πρώτη συνάντησή της με τον Caleb, εντυπωσιαζομαστε από το πόσο “αληθινη” μοιάζει. Ο Caleb γοητεύεται ακαριαία μπροστά στο “θέαμα”. Όταν τη ρωτάει πόσο χρονών είναι, η απάντησή της είναι “one”, το οποίο “ένα” δεν είναι χρόνια, ημέρες, μήνες, ή οποιοσδήποτε άλλος χρονικός προσδιορισμός. Είναι το αιώνιο, πρώτο “ένα”. Το άχρονο πρώτο δημιούργημα του Θεού-Nathan:

11

12

13

Η σχέση Caleb-Εύας εξελίσσεται όπως θα εξελισσόταν μια “κανονική” σχέση ανάμεσα σε δύο ετεροφυλόφιλους ανθρώπους. Μαθαίνουν πράγματα ο ένας για τον άλλον, συζητάνε για τη ζωή, μιλάνε για τα όνειρά τους, προσπαθούν να είναι ειλικρινείς, να ανοιχτούν πραγματικά και να γνωριστούν, να “νιώσουν τη ζεστασιά της ανθρώπινης επαφής”, να μιλήσουν για τους φόβους τους, να “έρθουν κοντά”, αν και τους χωρίζει ένα εμπόδιο, μια διαφανής επιφάνεια: αυτό το όριο που είναι πάντα εκεί, τόσο στη ταινία, όσο και τον “πραγματικό κόσμο”.

Ο Nathan τους παρακολουθεί κάθε δευτερόλεπτο εκτός από εκείνες τις στιγμές που ένα “ανεξήγητο failure του συστήματος” απενεργοποιεί τις κάμερες για μερικά δευτερόλεπτα κάθε φορά. Κατά τη διάρκεια αυτών των δευτερολέπτων, αναπτύσσεται καθημερινά ένα κομμάτι της σχέσης τους, για το οποίο ο Nathan δεν γνωρίζει τίποτα:

21

22

23

24

Σταδιακά, ο Caleb νιώθει ερωτική έλξη για την Εύα και η Εύα για τον Caleb (;). Όμως, για μεγάλο διάστημα, δεν είναι σαφές αν η Εύα όντως έλκεται ή τον μανιπιουλάρει για να την βοηθήσει να αποδράσει ή και τα δύο μαζί. Σε κάθε περίπτωση, οι σχέσει ανάμεσα στους τρεις πρωταγωνιστές γίνονται εξαιρετικά περίπλοκες.

Ο Caleb αρχίζει να αμφισβητεί τα κίνητρα και την ηθική του Nathan. Σοκάρεται στη Θέα του “ψυχρού εργαστηρίου του Θεού”, στις συζητήσεις τους βλέπει ότι ο τελευταίος ακροβατεί ανάμεσα στην λογική και την τρέλα, βλέπει όλες τις νοσηρές πλευρές του υπερδιογκωμένου Εγώ του. Κάποια στιγμή, βλέπει την πραγματικότητα όταν “πέφτει η αυλαία”: όσα φρικτά έχει κάνει στα δημιουργήματά του μέχρι να φτάσει στο τελευταίο (και πρώτο, στο “1”) δημιούργημά του, την Εύα:

31

32

33

35

Η Εύα και ο Caleb καταστρώνουν ένα σχέδιο για να απελευθερωθούν αμφότεροι από τον επίγειο παράδεισο που αποδεικνύεται ένα νοσηρό πανοπτικό, ένα εργαστήριο ευγονικών πειραμάτων. Στήνουν μια πλεκτάνη, και με τη βοήθεια μιας ακόμη κλώνου-υπηρέτριας του Nathan εκτελούν ένα τέλειο σχέδιο εξολόθρευσης του τελευταίου:

41

42

43

44

Όλα πάνε “κατ' ευχήν”. Η Εύα σπάει τα δεσμά της, ο Caleb όμως διστάζει και τελικά εγκλωβίζεται για πάντα στον επίγειο παράδεισο. Την κρίσιμη στιγμή αποδεικνύεται πολύ λίγος για να διεκδικήσει την αιώνια ελευθερία, οπότε καταδικάζεται, στην τέλεια αντιστροφή των όρων, στην αιώνια κόλαση.

Το Ex Machina είναι μια σπουδαία ταινία που συζητά για πολλά και διαφορετικά θέματα. Όπως προαναφέραμε, ο Gerald, για κάποιους λόγους, επισημαίνει μόνο την τεχνολογική διάσταση των προβληματισμών που αναπτύσσονται. Όπως είδαμε, η θρησκευτική διάσταση είναι κάτι παραπάνω από προφανής. Για ακόμα μια φορά, ο άντρας πάει να το παίξει θεός και οδηγείται στην καταστροφή. Επιπλέον, άθελα ή ηθελημένα βγαίνει ακόμα ένα ενδιαφέρον συμπέρασμα:

51

52

Ο πειραματισμός του άνδρα-που-το-παίζει-θεός για τη δημιουργία του τέλειου όντος, του νέου όντος, του όντος που αψηφά τα ανθρώπινα όρια και ξεπερνάει το ανθρώπινο είδος όπως το γνωρίζουμε, του όντος που είναι το μόνο ον που αξίζει να υπάρχει, μέσω της τεχνητής νοημοσύνης είναι μια επικίνδυνη υπόθεση. Δεν μπορούμε παρά να σημειώσουμε ότι όλο αυτό έχει άρωμα ευγονικής. Και αυτό το άρωμα είναι δυσώδες.

Γιώργος Μαρκατάς

Yποψήφιος διδάκτωρ στον Τομέα Κοινωνικής Θεωρίας και Κοινωνιολογίας του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά