Δευτέρα, 06 Απριλίου 2020

Η απούσα θρησκευτικότητα μπροστά στο θάνατο

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Γνώμες web only
Άνθη. Άνθη. Τηλέμαχος Αναγνώστου

Ας καλλιεργήσουμε τις (διάφορες) πνευματικές (σύμφωνα με τον παραπάνω ορισμό) εκδοχές του ιουδαιοχριστιανισμού, ο καθένας τη δική του και όλοι μαζί. Ο καθένας διανύοντας το δρόμο του, δίπλα στους άλλους, αγκαλιά με τους άλλους. Είναι ο μόνος τρόπος, που είναι ταυτόχρονα τόσοι πολλοί τρόποι. Πις, λοβ εντ γιούνιτι.

Βρέθηκα πρόσφατα σε μια κηδεία. Πολλές ιδέες, πολλές συνειδητοποιήσεις, πολλές σκέψεις, πολλές διερωτήσεις, πολλές απορίες που με απασχολούν την περίοδο αυτή φωτίστηκαν περαιτέρω. Η ιδέα-ομπρέλα όλων των παραπάνω είναι η απομάγευση και δη η σαρωτική απομάκρυνσή μας από το ιουδαιοχριστιανικό πνεύμα μας (το οποίο μπορεί να είναι radicallyliberal. Κάνω αυτήν την παρένθεση γιατί παρατηρώ ότι στα μάτια πολλών ανθρώπων η θρησκευτικότητα μπορεί να είναι μια συντηρητική στάση ζωής, και μόνο. Αυτό είναι λάθος. Κατά την κρίση μου, η μόνη πλήρης και πιστή στο πνεύμα του ερμηνεία/ερμηνείες του ιουδαιοχριστιανισμού είναι η φιλελεύθερη).

Έχω την απαισιόδοξη εντύπωση ότι, πρωτίστως και μεταξύ άλλων, αυτή η απομάκρυνση ενδεχομένως να σκοτώσει τον (δυτικό) πολιτισμό μας. Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα αφανιστεί ο πολιτισμός μας, βεβαίως. Υπάρχει χρόνος ακόμα, αλλά νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε πολύ σοβαρά πόσο λανθασμένη είναι η εντελώς αστόχαστη, αβαθής, πρόχειρη, βιαστική, ακαλιέργητη, σίγουρη για τον εαυτό της, βέβαιη για την αλήθεια της, υπεροπτική απέναντι στην κάθε μορφή θρησκευτικότητας, υπεροπτική απέναντι σε κάθε μορφή πνευματικότητας, ανελαστική, σκληρή, αφελής, πλανεμένη, σαρωτική, παιδική, εφηβική, ασεβής (σε έναν από τους βασικούς λόγους ύπαρξής της, ήτοι την ενθεΐα), άστοχη, χωρίς έρμα, χωρίς ηθικό προσανατολισμό, είναι η κυρίαρχη (με την έννοια ότι υπάρχουν και άλλες που είναι πιο συγκροτημένες) αθεΐα των ημερών μας.

[Παρενθετικά. Καλό είναι οι άθεοι να σκεφτούν το εξής. Υπάρχουν ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ δύο προσεγγίσεις στη θρησκευτικότητα. Η δογματική και η πνευματική. Με τον ίδιο τρόπο υπάρχουν δύο προσεγγίσεις στην αθεΐα. Το μεγαλύτερο κομμάτι των ένθεων και των άθεων ανήκουν στην πρώτη κατηγορία. Αυτό δεν είναι κακό, αλλά ένας άθεος πρέπει να καταλάβει ότι δεν είναι αρκετό ένα «δεν πιστεύω στον θεό». Εάν θέλει να είναι πνευματικά άθεος πρέπει να πατήσει κάπου πολύ γερά, στον Νίτσε, στον Ντοστογιέφσκι ή στον Ράσσελ, για παράδειγμα. Οπότε, αν δεν πατάει κάπου τόσο γερά, καλό θα ήταν να μην είναι πολύ απορριπτικός με τους δογματικά ένθεους. Του μοιάζουν πολύ περισσότερο απ’ όσο φαντάζεται.]

Στην κηδεία αυτή, οι άνθρωποι δεν ήξεραν τι να κάνουν. Πριν από την τελετή εντός της εκκλησίας, είχαν διαμορφωθεί διάφορα πηγαδάκια στα οποία οι συνομιλητές επιδίδονταν σε ποικίλες, άσχετες με το δρώμενο συζητήσεις. Δεν κάνω αυτήν την παρατήρηση ηθικολογίστικα. Οι άνθρωποι έκαναν αυτές τις κουβέντες επειδή ένιωθαν αμήχανα μπροστά στο θάνατο, τουλάχιστον αυτή είναι η βασική μου υπόθεση. Ήταν πολύ ενδιαφέρον ότι η αμηχανία μπροστά στον θάνατο μετατρεπόταν σε σμολ τοκ για τη ζωή. Αυτό σημαίνει, μάλλον, ότι όταν είμαστε τόσο αμήχανοι μπροστά στο θάνατο ακριβώς επειδή δεν έχουμε τα θρησκευτικά (ή έστω τα φιλοσοφικά) εργαλεία για να είμαστε ευθυτενείς, τότε γινόμαστε το ίδιο αμήχανοι και μη ευθυτενείς μπροστά στη ζωή.

Εντός της εκκλησίας η αμηχανία εντάθηκε. Μόνο οι (δογματικά, σύμφωνα με τον παραπάνω ορισμό) γηραιότεροι θρησκευόμενοι ήταν σε θέση να συμμετάσχουν ευθυτενώς στην τελετή. Οι υπόλοιποι έστεκαν αμήχανοι μπροστά στο φέρετρο. Το κλάμα τους ήταν ένα κλάμα χωρίς παρηγοριά, ελλείψει θεού. Έκλαψα στη θέα αυτού του κλάματος. Έκλαψα για τον πρόωρο χαμό ενός αδερφού. Όχι ενός χριστιανού αδερφού, ενός ανθρώπου αδερφού.

Στη διαδρομή για την τοποθέτηση του φερέτρου στην τελική τοποθεσία του, η αμηχανία εντεινεται. Ακούγονταν παράταιρες κουβέντες, ακουγόταν σμολ τοκ για τη ζωή, ακούγονταν χάχανα. Ξανά, δεν κάνω αυτή την παρατήρηση ηθικολογικά. Αντιλαμβάνομαι γιατί οι άνθρωποι ένιωθαν τόσο αμήχανα μπροστά στο θάνατο. Όταν δεν έχουμε εργαλεία για να σκεφτούμε το θάνατο, στεκόμαστε αμήχανα μπροστά του.

Η ρίψη των λουλουδιών στο φέρετρο, το τελευταίο κομμάτι της τελετής, γινόταν πρόχειρα. Ήταν μια ακόμα στιγμή αμηχανίας. Γιατί άραγε να πετάξω ένα λουλούδι πάνω σε ένα φέρετρο; Δεν βγάζει πολύ νόημα όταν δεν μπορώ να φανταστώ τη χειρονομία μου σαν μια πράξη πάταξης του θανάτου διά της ζωής. Σαν τη ρίψη του όμορφου άνθους που χαμογελάει μπροστά στο θάνατο, σαν να του λέει «μεγάλε είσαι εδώ, αλλά είμαι κι εγώ εδώ και είμαι όμορφο και θα στολίσω όμορφα των αγαπημένο άνθρωπο που βρίσκεται (βρισκόταν;) εντός σου».

Χρειαζόμαστε περισσότερη πνευματικότητα μπροστά στο θάνατο. Χρειαζόμαστε περισσότερη πνευματικότητα μπροστά στη ζωή. Μια εκδοχή αυτής της πνευματικότητας (η οποία μπορεί να συνυπάρχει αρμονικά με άλλες ιδέες, άλλες παραδόσεις, άλλα φιλοσοφικά συστήματα) είναι ο ιουδαιοχριστιανισμός. Ας καλλιεργήσουμε τις (διάφορες) πνευματικές (σύμφωνα με τον παραπάνω ορισμό) εκδοχές του ιουδαιοχριστιανισμού, ο καθένας τη δική του και όλοι μαζί. Ο καθένας διανύοντας το δρόμο του, δίπλα στους άλλους, αγκαλιά με τους άλλους. Είναι ο μόνος τρόπος, που είναι ταυτόχρονα τόσοι πολλοί τρόποι.

Πις, λοβ εντ γιούνιτι.

Γιώργος Μαρκατάς

Yποψήφιος διδάκτωρ στον Τομέα Κοινωνικής Θεωρίας και Κοινωνιολογίας του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά