Σάββατο, 21 Απριλίου 2018

Τα ΜΜΕ ας ανοίξουν ένα παράθυρο στον κόσμο

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Γνώμες web only
Στιγμιότυπο από σύνηθες δελτίο ειδήσεων "λαϊκού" καναλιού. Τα όρια του κόσμου, συνήθως, είναι τα όρια της χώρας μας. Στιγμιότυπο από σύνηθες δελτίο ειδήσεων "λαϊκού" καναλιού. Τα όρια του κόσμου, συνήθως, είναι τα όρια της χώρας μας. Star Chanel

Το βασικό πρόβλημα [στο σημερινό τοπίο των MME] είναι ότι εξωτερικές και διεθνείς ειδήσεις εξακολουθούν να παρουσιάζουν την πραγματικότητα με βάση τον ιδεολογικό ορίζοντα του εθνικού κράτους. Η πραγματικότητα δομείται αφενός σύμφωνα με την αναχρονιστική λογική του εσωτερικού (το εθνικό κράτος) έναντι του εξωτερικού (ο κόσμος πέρα από το εθνικό κράτος) και αφετέρου ως «σχέσεις μεταξύ των εθνικών κρατών».

 Παρά την εξάπλωση των ΜΜΕ και των τηλεπικοινωνιακών συστημάτων που συνδέουν αρκετές χώρες και περιοχές του κόσμου, η εθνική οπτική δεν έχει οπισθοχωρήσει στην κάλυψη και την παρουσίαση των εξωτερικών και διεθνών ειδήσεων. Έτσι, και ενώ βιώνουμε την αυξανόμενη αλληλεπίδραση οικονομίας και τεχνολογίας, όπως και των παγκόσμιων προβλημάτων, οι εξωτερικές και διεθνείς ειδήσεις χαρακτηρίζονται από το φαινόμενο της «εσωτερικοποίησης» - δηλαδή από την προσαρμογή των εξωτερικών και διεθνών ειδήσεων στις εθνικές αφηγήσεις, πεποιθήσεις και αγωνίες.

Ωστόσο, με την Ελλάδα να επηρεάζεται όλο και περισσότερο από το παγκόσμιο σύστημα (απώλεια οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας, εξάρτηση και συμμετοχή στις παγκόσμιες οικονομικές και περιβαλλοντικές εξελίξεις) και το παγκόσμιο σύστημα να διεισδύει στο κράτος (κεφάλαια, προϊόντα, μετανάστες-πρόσφυγες), η υποχρέωση των ΜΜΕ θα πρέπει να είναι η ανάπτυξη και υιοθέτηση πρακτικών ενημέρωσης που προσεγγίζουν και αγγίζουν τον κόσμο «εκεί έξω», που ενσωματώνουν το «ξένο» στο εθνικό, που εξετάζουν με ποιο τρόπο η πολιτική, οικονομική και κοινωνική ζωή σε τοπικό επίπεδο είναι συνυφασμένη με διαδικασίες και εξελίξεις «έξω» από το εθνικό πλαίσιο.

Στόχος θα πρέπει να είναι η παγκόσμια ανταλλαγή νοήματος, η οποία μπορεί να καλλιεργηθεί μόνο μέσα από την προσπάθεια προσέγγισης και κατανόησης των «ξένων». Να ανοίξει δηλαδή ένα μικρό παράθυρο στις αφηγήσεις, τις οπτικές και το «λόγο» (discourse) που διαθέτουν οι «ξένοι» τόσο για τη χώρα τους όσο και για τον κόσμο. Το ζητούμενο είναι τα μέσα ενημέρωσης να λειτουργήσουν ως γέφυρες επικοινωνίας μεταξύ διαφόρων κοινοτήτων/ταυτοτήτων, δυνάμεων και χώρων στο παγκόσμιο επίπεδο, και όχι ως μηχανισμοί διατήρησης του εθνοκεντρικού λόγου.

Να συγκεντρώνουν και να προωθούν πληροφορίες που έχουν διηπειρωτικό χαρακτήρα, που ενθαρρύνουν την «παγκόσμια» και όχι την «εθνική» οπτική.

Η «εθνική οπτική» στις εσωτερικές, εξωτερικές και διεθνείς ειδήσεις, τοποθετεί το έθνος-κράτος στο επίκεντρο της είδησης και καθορίζει το πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό της πλαίσιο. Όταν ο δημοσιογράφος προσεγγίζει τις ειδήσεις χρησιμοποιώντας αυτήν την οπτική, περιγράφει συνήθως τα γεγονότα ως κάτι που συμβαίνει σε μια άλλη χώρα, χωρίς αυτό να επηρεάζει τις ζωές των αναγνωστών του, μέθοδος που χρησιμοποιείται από την παραδοσιακή κάλυψη των εξωτερικών ειδήσεων.

Στην «παγκόσμια οπτική», το ενδιαφέρον θα πρέπει να επικεντρώνεται στην επεξήγηση οικονομικών, πολιτικών, κοινωνικών καθώς και οικολογικών κριτηρίων, πρακτικών και διαδικασιών στα διάφορα μέρη του πλανήτη. Εν συνεχεία, θα πρέπει να αναλύεται το κατά πόσο τα διάφορα αυτά γεγονότα επηρεάζουν το ένα το άλλο, ποιες είναι οι μεταξύ τους σχέσεις, οι ομοιότητες και οι διαφορές τους, αλλά και σε ποιο βαθμό μπορεί να οριστεί η μεταξύ τους αλληλεπίδραση.

Στόχος της «παγκόσμιας οπτικής», ωστόσο, δεν θα είναι να προσπαθεί να μεταδώσει μια ομογενοποιημένη παγκόσμια κουλτούρα. Πρόκειται για μια διακριτική μέθοδο επικοινωνίας, που αλληλοσυνδέει ανθρώπους και πρακτικές ανά τον κόσμο – είναι μια μέθοδος που παράγει γνώση: μια γνώση μέσα στην οποία αλληλεπιδρούν οι διάφορες ιδεολογίες αλλά και που είναι υπεράνω πολιτιστικών ή ιδεολογικών αποκλίσεων. Επίσης, το να υιοθετηθεί μια «παγκόσμια οπτική» συνίσταται κυρίως στην ανάλυση και στην προσπάθεια ερμηνείας των περίπλοκων σχέσεων στον πλανήτη, και όχι στη δημιουργία μιας ενιαίας καθολικής ηθικής.

Για παράδειγμα, με δεδομένο το γεγονός ότι οι διεθνικοί οργανισμοί είναι σημαντικοί δρώντες του παγκόσμιου συστήματος, οι οποίοι λειτουργούν σε συνεργασία και εντός των κρατών, η παρουσία τους στα εθνικά μέσα ενημέρωσης οφείλει να είναι πιο μεθοδική, αλλά και η ειδησεογραφική κάλυψή τους να μην συγχέεται με τα λεγόμενα «εθνικά συμφέροντα» ή «θέματα». Οι διεθνικοί οργανισμοί δεν πρέπει να καλύπτονται ως απόμακρα και αφηρημένα φαινόμενα των εξωτερικών και διεθνών ειδήσεων.

Το ζητούμενο είναι η αντιμετώπιση και κατανόηση των διεθνών οργανισμών για αυτό που πραγματικά είναι: μια ανοικτή και συνεχιζόμενη διαδικασία ανθρώπινων σχέσεων ισχύος, πολιτιστικών και ιδεολογικών διαφορών στο παγκόσμιο επίπεδο που περιλαμβάνει όλα τα κλασικά στοιχεία της εθνικής πολιτικής, όπως σύγκρουση, συναίνεση, διαφθορά, αδικία, γραφειοκρατία και ανάδειξη πολιτικών στόχων και ατζέντας. Ειδικότερα, πρέπει:

  1. να μειωθεί ο αντίκτυπος από ορισμένες ξεπερασμένες και στερεοτυπικές εικόνες, όπως η συνεχής απεικόνιση ομάδων ανδρών με γκρι κοστούμια κατά τη διάρκεια υπουργικών συμβουλίων
  2. να παρέχεται μεγαλύτερο μείγμα πηγών στην καθημερινή ειδησεογραφία - να απαγκιστρωθούν οι δημοσιογράφοι και οι ειδήσεις από τη λογική να βασίζονται κυρίως σε εσωτερικές πηγές, όπως Έλληνες πολιτικούς και εμπειρογνώμονες/ειδικούς, και με τον τρόπο αυτό να αμφισβητηθεί η αναπαραγωγή μιας εθνικής κοσμοαντίληψης κατά τη μετάδοση ειδήσεων που αφορούν τις διεθνικές πολιτικές διαδικασίες
  3. να καλύπτονται οι εν λόγω διεθνικοί πολιτικοί οργανισμοί όχι μόνο ως θεσμικοί χώροι εθνικών ανταγωνισμών και συμφερόντων (μεταξύ των διαφόρων εθνικών κρατών), αλλά και ως πεδίο ιδεολογικών αντιπαραθέσεων και συγκρούσεων (μεταξύ αριστερής/προοδευτικής και δεξιάς/συντηρητικής αντίληψης). Μια τέτοια κάλυψη όχι μόνο θα ανατρέψει την εικόνα τους ως ομοιογενών γραφειοκρατικών δυνάμεων, αλλά θα προωθήσει επίσης και τη δημόσια συζήτηση και την επικοινωνία σχετικά με το ιδεολογικό μέλλον και την πορεία των διεθνικών πολιτικών οργανισμών

Προκειμένου να επαναπροσδιοριστεί η καθημερινή κατανόηση της εξουσίας, είναι αναγκαία η ανάπτυξη νέων δημοσιογραφικών διακρίσεων που προσαρμόζονται καλύτερα στις διεθνικές περιστάσεις και τις συνθήκες του σύγχρονου κόσμου. Οι ανταποκριτές, όταν μεταδίδουν ειδήσεις στη χώρα τους, στον «ελληνικό λαό», σχετικά με τις εξελίξεις στην ΕΕ, για παράδειγμα, δεν θα πρέπει να δηλώνουν ότι μεταδίδουν «από» Βρυξέλλες. Οι διεθνικές πολιτικές διαδικασίες και το εθνικό κράτος δεν αποτελούν δύο ξεχωριστούς κόσμους και οι δημοσιογράφοι και τα μέσα ενημέρωσης εσφαλμένα μεταδίδουν ειδήσεις με τη λογική ότι αντιπροσωπεύουν έναν «λαό» που μοιράζεται ένα κοινό συμφέρον. Αντίθετα, τα μέσα ενημέρωσης θα πρέπει να εστιάζουν στα ακόλουθα ερωτήματα: Σε ποιο βαθμό ένας Έλληνας πολίτης έχει κοινά συμφέροντα με άλλους πολίτες άλλων κρατών-μελών; Μήπως είναι πιο πιθανό ένας πολίτης συγκεκριμένης χώρας να έχει κοινά συμφέροντα με άτομα, ομάδες και οργανισμούς σε άλλα κράτη-μέλη και περιοχές; Μπορούν αυτά τα διεθνικά συμφέροντα και οι δεσμεύσεις να προωθηθούν αν η δημοσιογραφία υπερπαράγει την εθνική ταυτότητα; Συνεπώς, η ειδησεογραφία της ΕΕ δεν θα πρέπει να είναι συνώνυμη της εθνικής μετάδοσης σε ένα φαντασιακό εθνικό σύνολο (στους Έλληνες, στους Βρετανούς), αλλά της μετάδοσης ειδήσεων σε ορισμένες ομάδες και ταυτότητες, όπως για παράδειγμα σε εργαζόμενους της βιομηχανίας χάλυβα ή αυτοκινήτων, σε γεωργούς, σε ερευνητές, περιβαλλοντολόγους, κλπ, σε ολόκληρη την ΕΕ. Προκειμένου να προωθηθεί μια πολιτική λογική που βασίζεται σε διεθνικά συμφέροντα ομάδων και όχι σε (φαντασιακά) εθνικά συμφέροντα, η φιλοσοφία του «εθνικού κράτους έναντι της ΕΕ» θα πρέπει να είναι λιγότερο κυρίαρχη σε πολλά εθνικά μέσα ενημέρωσης. Η λογική αυτή, όχι μόνο θα μπορέσει να καταστείλει την ξεπερασμένη γνωσιακή κατηγορία του έθνους («των Ελλήνων») κατά της εξ αποστάσεως εξουσίας των Ευρωπαίων γραφειοκρατών («των Βρυξελλών»), αλλά θα μπορέσει, επίσης, να αντισταθμίσει τον «εθνικό εγωισμό» που χαρακτηρίζει τα κράτη-μέλη της ΕΕ. Στόχος θα είναι να τονώσει τη διεθνική, πολιτική δέσμευση σε επίπεδο απλών πολιτών εντός της ΕΕ. Η εθνική ειδησεογραφία θα πρέπει να αναλάβει την ευθύνη να προωθήσει την ανάπτυξη μιας δημόσιας σφαίρας όσον αφορά την ΕΕ, η οποία θα χαρακτηρίζεται από διεθνικά οργανωμένα κόμματα, ομάδες και οργανισμούς που αποτελούνται από μέλη διάφορων κρατών-μελών, από τον αγώνα για νέες πολιτικές στο πλαίσιο της ΕΕ, από τη διεκδίκηση συγκεκριμένων δικαιωμάτων, την άσκηση κριτικής, και λοιπά.

Εξίσου σημαντική είναι και η δημιουργία ενός νέου χώρου κατανόησης της πολιτικής, κοινωνικής, και οικονομικής παγκόσμιας πραγματικότητας. Υπάρχει μια διαρκής και συνεχής σχέση μεταξύ ενός προσώπου και των πράξεών του (ως εργάτη, καταναλωτή, παραγωγού, εκμεταλλευτή κλπ) σε ένα μέρος του κόσμου, και των πράξεων κάποιου άλλου προσώπου (ως εργάτη, καταναλωτή, θύματος κλπ), σε κάποιο άλλο μέρος του κόσμου. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την αγορά ενός ζευγαριού παπουτσιών Adidas και το κακοπληρωμένο εργαζόμενο παιδί στην Ινδονησία, που συνδέονται μέσω του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Οι εξωτερικές και διεθνείς ειδήσεις, ωστόσο, εξακολουθούν να διαχωρίζουν τις πραγματικότητές μας, να μας αποσυνδέουν. Αν σκεφτεί κανείς, όμως, πόσο συχνά δημιουργούνται παρόμοιες «παγκόσμιες σχέσεις» σε καθημερινές καταστάσεις (κατά την εργασία, την κατανάλωση, την παραγωγή), πιο λογικό θα ήταν τα μέσα ενημέρωσης να στραφούν σε έναν πιο «διεθνικό τρόπο γραφής» προκειμένου να υπογραμμίσουν τον τρόπο με τον οποίο συσχετίζονται οι άνθρωποι και οι καθημερινές τους πράξεις σε παγκόσμιο επίπεδο.

Επιπλέον, είναι εξίσου σημαντική –με δεδομένη την ανάγκη ανάπτυξης μιας «παγκόσμιας οπτικής»– η σταδιακή αντικατάσταση των εθνικά προσανατολισμένων κειμένων και καλύψεων με ενότητες εξωτερικών και διεθνών ειδήσεων που εστιάζουν σε διεθνικά θέματα και προβλήματα. Ορισμένα προβλήματα, όπως η κλιματική αλλαγή, η υγεία, η φτώχεια και η τρομοκρατία, θα πρέπει να προβάλλονται σε σχέση με συναφή γεγονότα, διαδικασίες και δομές που ανακύπτουν σε τοπικό, περιφερειακό ή παγκόσμιο επίπεδο. Ένας κόσμος παγκόσμιων προβλημάτων και κρίσεων (κλιματική αλλαγή, επιδημίες, ανθρωπιστικές καταστροφές, «νέα τρομοκρατία» κλπ), χρειάζεται περισσότερες διηπειρωτικές κοινωνικές και πολιτικές ειδήσεις οι οποίες αναμειγνύουν τις διεθνείς σχέσεις (μεταξύ των εθνικών κρατών) και τις διεθνικές σχέσεις (κάθε άλλου είδους πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις που διασχίζουν τα σύνορα).

 

Αυτού του είδους η δημοσιογραφία είναι ιδιαίτερα απαιτητική και δύσκολο να αναπτυχθεί στην καθημερινή ειδησεογραφία. Από την άλλη πλευρά, όμως, και λαμβάνοντας υπόψη τη διεθνική φύση της σύγχρονης πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής πραγματικότητας, είναι ιδιαίτερα σημαντική. Επιπρόσθετα, η μεγαλύτερη παγκόσμια αλληλεξάρτηση και η φύση των παγκόσμιων προκλήσεων, δηλώνει ότι το κράτος δεν αποτελεί απαραίτητα την καλύτερη πηγή πληροφοριών ή ακόμη τον πιο πιθανό καταλύτη αλλαγής της πολιτικής. Τα πανεπιστήμια, οι μη κυβερνητικές και ακτιβιστικές οργανώσεις ανά τον κόσμο, παράγουν σημαντικές πληροφορίες όσον αφορά την κλιματική αλλαγή, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη διακοπή της διάδοσης καταστροφικών όπλων και τη φτώχεια. Οι μη κυβερνητικές πηγές πληροφοριών ενισχύονται από την αυξανόμενη επιτήδευση και δύναμη των υπολογιστών και του διαδικτύου. Τα μέσα ενημέρωσης ανά τον κόσμο θα πρέπει να στραφούν προς αυτές τις εναλλακτικές πηγές πληροφοριών και να συμμετάσχουν σταδιακά στην παραγωγή πληροφοριών και κατανόησης.

Το βασικό πρόβλημα είναι ότι εξωτερικές και διεθνείς ειδήσεις εξακολουθούν να παρουσιάζουν την πραγματικότητα με βάση τον ιδεολογικό ορίζοντα του εθνικού κράτους. Η πραγματικότητα δομείται αφενός σύμφωνα με την αναχρονιστική λογική του εσωτερικού (το εθνικό κράτος) έναντι του εξωτερικού (ο κόσμος πέρα από το εθνικό κράτος) και αφετέρου ως «σχέσεις μεταξύ των εθνικών κρατών».

Ωστόσο, η εθνική λογική υποσκάπτει την ικανότητά μας να αντιμετωπίσουμε την αυξανόμενη ανασφάλεια και η κατάσταση ολοένα και επιδεινώνεται, καθώς οι οικονομικές, κοινωνικές και κλιματικές συνθήκες εντείνουν τις εντάσεις και αμφισβητούν την κυριαρχία των κρατών. Σήμερα, όχι μόνο γινόμαστε μάρτυρες μιας αύξησης των κατηγοριών σκέψης που επιμένουν στην επιστροφή της απατηλής ιδέας του κρατο-κεντρισμού, αλλά και της διάδοσης διαστρεβλωμένων πληροφοριών καθώς και της κατανόησης των παγκόσμιων προβλημάτων μέσα από απλές και συναισθηματικές αφηγήσεις που θεωρούν τα γεγονότα και την πραγματικότητα «αρνητικά», «απαισιόδοξα» και «μη πατριωτικά». Η εξέλιξη αυτή διευκολύνει και καλλιεργεί την κατασκευή φερόμενων ως «κρυφών αληθειών» πίσω από την πολιτική και οικονομική πραγματικότητα. Ενθαρρύνει, επίσης, την πεποίθηση ότι τα γεγονότα και η εμπειρία δεν θα πρέπει να καθοδηγούν τη γνώση και τις πράξεις των πολιτών. Το επιχείρημα είναι ότι η επιστημονική ή η εμπειρική «αλήθεια» δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη, αλλά να αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως κάτι σχετικό και αμφισβητήσιμο, αλλά και ως κάτι εξαρτώμενο από τις πολιτικές ατζέντες και τα οικονομικά συμφέροντα. Η οπτική αυτή διευκολύνει μια νοοτροπία συνωμοσίας η οποία αρνείται την κριτική σκέψη και ανάλυση, με αποτέλεσμα να καλλιεργεί φόβο και ανασφάλεια αποδίδοντας όλα τα προβλήματα σε μια αποστασιοποιημένη και απαθή ελίτ. Αν κάτι έχει αξία στην «πραγματικότητα» υπάρχει πάντα κάτι «κακό» από πίσω του. Το λεξικό της Οξφόρδης χαρακτηρίζει την εξέλιξη αυτή ως «μετα-αλήθεια», ορίζοντάς την ως σχετική με ή υποδηλωτική καταστάσεων στις οποίες τα αντικειμενικά γεγονότα έχουν μικρότερη επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης απ’ ό,τι οι εκκλήσεις στο συναίσθημα και στις προσωπικές πεποιθήσεις. Έτσι, σε μια εποχή που οι πολίτες γίνονται ολοένα και πιο ευέξαπτοι αλλά αποπροσανατολίζονται και από συγκλονιστικά γεγονότα, η «ενεργή παραπληροφόρηση» καθίσταται σημαντική για τους πολιτικούς και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης που θέλουν να επηρεάσουν τον τρόπο κατανόησης και εξέλιξης των γεγονότων αλλά και τον τρόπο που γίνεται συζήτηση για αυτές τις εξελίξεις.

 

Σημείωση: Το κείμενο του καθηγητή Χρήστου Φραγκονικολόπουλου ανακοινώθηκε στην ημερίδα "Ο κόσμος των ειδήσεων σε Ευρώπη και Ελλάδα", που διεξήχθη στην Innovathens, στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων, στις 19 Απριλίου 2018.

Χρήστος Α. Φραγκονικολόπουλος

Αναπληρωτής καθηγητής διεθνών σχέσεων στο τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ. Βιβλία του: Ο παγκόσμιος ρόλος των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (2007), Ο εκδημοκρατισμός της παγκόσμιας διακυβέρνησης: Μια εισαγωγή στην Κοσμοπολιτική Δημοκρατία (μαζί με τον Φ. Προέδρου, 2010), Τα «εθνικά θέματα» στη δίνη των ΜΜΕ (μαζί με τον Γ. Πλειό (2011), Διεθνείς Διενέξεις: Αντιμετώπιση και Επίλυση (μαζί με Α. Ηρακλείδη και Γ. Κωστάκο, 2004).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά