Πέμπτη, 28 Δεκεμβρίου 2017

Στην παγίδα του λογιωτατισμού

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Κριτική Λογοτεχνία web only
O Ρόμπερτ Μπλέηκ και ο Σκοτ Γουίλσον, που υποδύθηκαν τον Πέρρυ Σμιθ και τον Ντικ Χίκοκ, τους δύο φονιάδες του Χόλκομπ, στην ταινία του Ρίτσαρντ Μπρουκς Εν ψυχρώ (In Cold Blood), που γυρίστηκε το 1967, στηριγμένη στο ομώνυμο βιβλίο του Τρούμαν Καπότε.  O Ρόμπερτ Μπλέηκ και ο Σκοτ Γουίλσον, που υποδύθηκαν τον Πέρρυ Σμιθ και τον Ντικ Χίκοκ, τους δύο φονιάδες του Χόλκομπ, στην ταινία του Ρίτσαρντ Μπρουκς Εν ψυχρώ (In Cold Blood), που γυρίστηκε το 1967, στηριγμένη στο ομώνυμο βιβλίο του Τρούμαν Καπότε. Columbia Pictures

Truman Capote, Εν ψυχρώ, μετάφραση από τα αγγλικά: Αύγουστος Κορτώ, Πατάκη, Αθήνα 2017, 484 σελ.

Για τη νέα μετάφραση του Εν ψυχρώ.  Αναδημοσίευση από το τεύχος 82, Νοέμβριος 2017, του Books' Journal.

Μερικά βιβλία μοιάζουν με κεραυνό στην αιθρία. Αυτό σημείωνε στον πρόλογό της η Λένα Δουκίδου, η πρώτη μεταφράστρια, στα ελληνικά, του Εν ψυχρώ, του Τρούμαν Καπότε, που κυκλοφόρησε το 1969 από τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος.  

Πενήντα ένα χρόνια αργότερα, το σχόλιό της είναι πάντα εύστοχο. Το Εν ψυχρώ θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα αμερικανικά βιβλία του εικοστού αιώνα, μοναδικό δείγμα συγγραφικού ταλέντου και δημοσιογραφικής έρευνας. Διαβάζοντας την είδηση για τη δολοφονία της οικογένειας Κλάτερ σε ένα χωριό του Κάνσας, το 1959, και έπειτα από παρότρυνση της διεύθυνσης του περιοδικού NewYorker, το οποίο είχε αναγνωρίσει το ταλέντο του ήδη από τη δεκαετία του 1940, ο Τρούμαν Καπότε αφιερώθηκε για έξι χρόνια, στην έρευνα και τη συγγραφή του Εν ψυχρώ. Του  βιβλίου που, όπως αναγράφεται στο εξώφυλλο της έκδοσης τσέπης στη σειρά Penguin Essentials, μιλά «για το αμερικανικό όνειρο που γίνεται εφιάλτης».

Η καινούργια μετάφραση του έργου στα ελληνικά, από τον συγγραφέα Αύγουστο Κορτώ στις εκδόσεις Πατάκη (2017), είναι η τρίτη κατά σειρά, μετά τη μετάφραση της Λένας Δουκίδου και του Μιχάλη Μακρόπουλου από τις εκδόσεις Καστανιώτη, το 2006.

Και παρ’ ότι δεν ακυρώνει την ισχύ του κεραυνού, που χαρακτηρίζει το συγκεκριμένο έργο του Καπότε, την αποδυναμώνει αισθητά. Κυρίως γιατί ο Κορτώ επιμένει να «λογοτεχνίζει» εκεί όπου ο Καπότε γράφει κοφτά. Ο μεταφραστής θεωρεί, δικαίως, ότι το Εν ψυχρώ είναι μεγάλη λογοτεχνία, οπότε πρέπει να αντιμετωπιστεί ως τέτοια. Μια μετάφραση όμως που δεν επιμένει στην απόδοση του ύφους και του κλίματος του έργου δεν δικαιώνει τον συγγραφέα, ενώ στερεί από τους αναγνώστες σημαντικό κομμάτι της ουσίας του έργου.

Στη εναρκτήρια παράγραφο του βιβλίου, όπου περιγράφεται το Χόλκομπ, το χωριό όπου έλαβαν χώρα τα εγκλήματα, διαβάζουμε: «η ύπαιθρος με τον ψυχρό γαλανό ουρανό και τον καθάριο αέρα της ερήμου, έχει μια ατμόσφαιρα που προσεγγίζει περισσότερο την Άγρια Δύση παρά τις μεσοδυτικές Πολιτείες». Oκαθαρός αέρας της ερήμου, “desert-clearsky”  στο αγγλικό πρωτότυπο, γίνεται, σε ποιητικά ελληνικά, «καθάριος». “An atmosphere that is rather Far West than Middle West”, η «ατμόσφαιρα που θυμίζει περισσότερο Άγρια Δύση και λιγότερο μεσοδυτικές πολιτείες» γίνεται πιο «λόγια», καθώς, αντί του απλού «θυμίζει», προτιμάται το «προσεγγίζει».

Η συνέχεια, η οποία αναφέρεται στην προφορά των ντόπιων στο Χόλκομπ  είναι ακόμη πιο αποκαρδιωτική: “The local accentis barbed with a prairie twang, a ranch-hand nasalness”, «Hπροφορά των ντόπιων έχει την αγκαθωτή τραχύτητα του λιβαδιού μια έρρινη χροιά χειρώνακτα του ράντσου». Εδώ έχουμε μια εντελώς ακατάληπτη πρόταση στα ελληνικά. Στην επόμενη σελίδα, η ποίηση επανέρχεται: η λέξη “town”, όπως  χαρακτηρίζει ο Καπότε το Χόλκομπ, αποδίδεται ως «πολίχνη» – το «κωμόπολη» ή «χωριό» φαντάζουν προφανώς υποδέεστερες μεταφραστικές επιλογές. Στη σελίδα 21, η οικογένεια Κλάτερ, “the Clutterclan, η ευρύτερη έστω οικογένεια Κλάτερ, αποδίδεται ως «η πατριά Κλάτερ», ενώ η Νάνσυ Κλάτερ, μια από τις κόρες της οικογένειας που δολοφονήθηκε, που είναι “the  town darling”, «το αγαπημένο κορίτσι του χωριού», γίνεται «η χαϊδεμένη κορασίδα της πόλης», απόδοση που παραπέμπει σε «κοράσιον με κρινολίνο» και όχι σε τηνέιτζερ με μπλουτζήν παντελόνι της δεκαετίας του 1950.

Ένα από τα δυνατά σημεία του Εν ψυχρώ είναι η συνοπτική και ταυτόχρονα αναλυτική δομή των χαρακτήρων του. Η κυρία Κλάτερ, μητέρα της Νάνσυ, έχει κλονισμένη ψυχική υγεία, εξ ου και η αλλόκοτη συμπεριφορά της, “the tension, the withdrawals” (σελ. 23) – η οποία αποδίδεται ως «η ένταση, όλη η απόσυρση». Εδώ έχουμε ατυχή περίπτωση μετάφρασης κατά λέξη, φαινόμενο που παρατηρούμε και σε άλλα σημεία του βιβλίου.  

Στον έναν από τους δύο δολοφόνους των Κλάτερ, τον Ντικ Χίκοκ, άρεσε να σχεδιάζει διαρκώς ταξίδια, “he was an incessant conceiver of voyages”.

Για τον έλληνα μεταφραστή του όμως ο νεαρός ήταν «ένας ακατάπαυστος ονειρευτής ταξιδιών» (σελ. 33). Σε ένα διάλογο μεταξύ των δύο δολοφόνων ο Ντικ, απαντώντας στον Πέρρυ, εξηγεί τη στάση του, λέγοντας: «Δεν ήθελα να με δει να παίρνω την καραμπίνα από το σπίτι. Γιατί τότε χέσε μέσα, θα μυρίζουνταν ότι έλεγα ψέματα» (Σελ. 46). Εδώ, η ελευθερία που παίρνει ο μεταφραστής από το πρωτότυπο είναι τεράστια και αναίτια: “Ι didn’t want him to see me taking the gun out of the house. Christ, then he would have knowed I wasn’t telling the truth”.

Εκεί όμως που ο αναγνώστης μένει άφωνος είναι όταν διαβάζει, στη σελίδα 65, τον Ντικ, να λέει στον Πέρρυ, προσπαθώντας προφανώς να τον εμψυχώσει: «Βγάλε το νερό από το αίμα σου, ρε. Τίποτα δενθα στραβώσει», “Get the bubbles out of your blood. Nothing can go wrong.”  Αλοίμονο αν οι ιδιωματισμοί μιας γλώσσας αποδίδονται κατά λέξη στη μετάφραση. Τα ολέθρια αποτελέσματα αυτής της πρακτικής τα ζούμε συχνά όταν ο έλληνας πρωθυπουργός ανερυθρίαστα προσπαθεί να μιλήσει μια γλώσσα που δεν κατέχει. Και όπως αισθανόμαστε ντροπή για λογαριασμό του και για τη χώρα, ανάλογη πίκρα αισθανόμαστε όταν συγγραφείς όπως ο Τρούμαν Καπότε πέφτουν στο βωμό της προχειρότητας, της ποιητικής διάθεσης και του άστοχου λογιωτατισμού.

Μαρίλια Παπαθανασίου

Δημοσιογράφος. Έχει εργαστεί στο Βήμα και στην Καθημερινή. Μέλος της συντακτικής ομάδας του Books' Journal.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά