Πέμπτη, 02 Μαρτίου 2017

Το ιδεολογικό σπιράλ στη Ρωσία

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Γνώμες web only
O Nικολάι Μπερντιάγεφ σε πορτρέτο του 1921. O Nικολάι Μπερντιάγεφ σε πορτρέτο του 1921. Художник К.Ф.

Το 1991 έγινε κατανοητό ακόμη και στους πλέον δύσπιστους ότι η μαρξιστική - λενινιστική ιδεολογία, δεν κατάφερε να μακροημερεύσει, ούτε να οδηγήσει την Ρωσία στην καταστροφή. Επόμενο ήταν να περάσει στα αζήτητα της ιστορίας.

 

Καμία χώρα, και κυρίως η Ρωσία, με τις ιστορικές και πολιτισμικές της ιδιομορφίες, δεν μπορεί να κρατηθεί χωρίς επίσημη ιδεολογία. Αυτή είναι η αιτία που τα τελευταία χρόνια, τόσο η επισήμως εκπορευόμενη ιδεολογία, όσο και οι συζητήσεις στη δημόσια σφαίρα της Ρωσίας, με την πολιτική και ιδεολογική ηγεμονία του Βλαντίμιρ Πούτιν, περιστρέφονται γύρω από τα βασικά φιλοσοφικά και πολιτικά συμπεράσματα της λεγόμενης «Φιλοσοφικής και Θεολογικής Αναγέννησης», του πανίσχυρου εκείνου πνευματικού κινήματος που γεννήθηκε μετά την πρώτη ρωσική επανάσταση του 1905 και διακόπηκε βίαια με την δεύτερη του 1917, κλείνοντα; ως ιστορικό κεφάλαιο με το επεισόδιο του «Ατμόπλοιου των φιλοσόφων», με την απέλαση δηλαδή όλων των αντιπολιτευόμενων διανοούμενων από τη Σοβιετική Ρωσία, όταν το πρωινό της 17ης Σεπτεμβρίου 1922, από την αποβάθρα «Πλατών» του λιμένα της Οδησσού, απέπλευσε ένα ατμόπλοιο με προορισμό την Κωνσταντινούπολη. Ανάμεσα στους πολυάριθμους επιβάτες του υπήρχαν και δύο, οι οποίοι έφευγαν παρά τη θέλησή τους. Επρόκειτο για τον ιστορικό Αντόνι Βασίλιεβιτς Φλορόφσκι και τον φυσιολόγο Μπορίς Πετρόβιτς Μπαμπκίν. Είναι τα δύο πρώτα πρόσωπα με τα οποία ξεκίνησε η εκστρατεία της σοβιετικής κυβέρνησης για την απέλαση των μην αρεστών στην εξουσία ρώσων διανοουμένων.

 

Σήμερα όμως, ολοένα και περισσότεροι συγγραφείς, φιλόσοφοι, ποιητές, στοχαστές και εν γένει διανοούμενοι στη Ρωσία, ανατρέχουν διαρκώς στα έργα εκείνης της περιόδου, παραθέτοντας εκτενή αποσπάσματα στα βιβλία και στα άρθρα τους, από στοχαστές όπως ο Νικολάι Μπερντιάγιεφ ή ο Λεβ Σεστόφ.

 

Για να είμαστε ειλικρινείς, θα πρέπει να πούμε πως οι πρώτοι σοβιετικοί ηγέτες δεν βρήκαν το δρόμο τους στρωμένο με ροδοπέταλα. Είχαν να αντιμετωπίσουν τις διαρκείς ίντριγκες του ενός έναντι του άλλου, τις εξεγέρσεις των χωρικών, τα αιώνια προβλήματα της ρωσικής οικονομίας αλλά και ένα διεθνές περιβάλλον εχθρικό. Κατέφυγαν έτσι στο μόνο μέσο που τους παρείχε η ιδεολογία τους: τη βία. Τότε προέκυψε ένα άλλο πρόβλημα: η εκβιομηχάνιση της χώρας τους δεν μπορούσε να γίνει χωρίς τη βοήθεια των εξειδικευμένων στελεχών των καπιταλιστικών χωρών, ενώ το επίπεδο της τεχνολογικής κατάστασης της χώρας ήταν σε μηδενικό επίπεδο. Ανακάλυψαν τότε τον «εσωτερικό εχθρό», τον ονόμασαν «εχθρό του λαού» και ξεκίνησε η διαβόητη πλέον «κόκκινη τρομοκρατία», με αποτέλεσμα το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ, αυτόν τον Γολγοθά του πολυεθνικού σοβιετικού πληθυσμού.

 

Η ιστορία είναι γνωστή και θα ήταν περιττό να αναφέρουμε περισσότερες λεπτομέρειες. Ωστόσο, αξίζει να υπογραμμίσουμε μια λεπτομέρεια τρομακτικής σημασίας: όλες αυτές τις δεκαετίες, το κομματικό και κρατικό σύστημα της ΕΣΣΔ είχε ένα σταθερό σημείο αναφοράς, την Μαρξιστική - Λενινιστική ιδεολογία, ως εργαλείο ερμηνείας και μετασχηματισμού της πραγματικότητας.

 

 «Η διδασκαλία του Μαρξ είναι πανίσχυρη. Για είναι αληθής!» διακήρυξε ο πατέρας του ρωσικού σοβιετικού κράτους Βλαντίμιρ Λένιν.

 

Ο ίδιος, μετά τους Μαρξ και Έγκελς, έγραψε αναρίθμητα κείμενα. Έτσι, δημιουργήθηκε το corpusκειμένων της νέας θρησκείας, του κομμουνισμού, το οποίο περιείχε όλα τα θέσφατα των γεναρχών του.

 

Στη συνέχεια, ο επί Γης προφήτης, ο πατέρας των λαών, ο Ιωσήφ Στάλιν, αντλούσε από τον Λενινισμό κυρίως, τα δόγματα που τον συνέφεραν κάθε φορά, όχι μόνο για να δικαιολογήσει τις απίθανες κυβιστήσεις της πολιτικής τους, αλλά και για να τους προσδώσει την ιδιότητα των θεόπνευστων.

 

Ο Στάλιν, αν και προφήτης ήταν θνητός και έτσι ο επόμενος, ο Νικήτα Χρουστσόφ, δήλωνε το 1961 πως «η σημερινή γενιά των σοβιετικών πολιτών θα ζήσει στον κομμουνισμό». Βέβαια, ο ίδιος φρόντισε όχι μόνο να μην επαναλάβει τον Στάλιν, αλλά και να αποκαλύψει τις θηριωδίες του στην περίφημη μυστική εισήγηση στο 20ο Συνέδριο του κόμματος το 1956.

 

Ο διάδοχος του Χρουστσόφ, Λεονίντ Μπρέζνιεφ, χρησιμοποιούσε τα τσιτάτα των Μαρξ - Ένγκελς - Λένιν, σε κάθε του αποστροφή, αλλά μάλλον ελάχιστα τα πίστευε. Προτίμησε μια πολιτική «σταθερότητα» ή «στασιμότητα», όπως την αποκαλούν σήμερα οι ιστορικοί, με αποτέλεσμα την πλήρη αποδυνάμωση της οικονομίας και του κοινωνικού ιστού, πράγμα που είχε συνέπεια, ο διάδοχός του, Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, να μην μπορέσει να αποτρέψει το μοιραίο, παρά τις δειλές προσπάθειες μεταρρύθμισής του.

 

Ακολούθησε η διάλυση της ΕΣΣΔ, το χάος και η δεκαετία των διαψευσμένων ελπίδων. Μια χώρα όμως όπως η Ρωσία με αχανείς εκτάσεις, πολυεθνικό πληθυσμό και ενεργά ιστορικά αρχέτυπα συμπεριφορά που χάνονται στα βάθη των αιώνων, έχει απόλυτη, ζωτική ανάγκη από μια συγκολλητική ουσία. Στην ιστορία της δύο ήταν οι βραχίονες αυτής της συγκολλητική ουσίας: η ρωσική Ορθοδοξία και η κρατική ιδεολογία.

 

Δεν ήταν έκπληξη λοιπόν όταν το 2013, στην καθιερωμένη ομιλία του προς το Έθνος, ο Βλαντίμιρ Πούτιν αναφέρθηκε στον, γνωστότατο στη Δύση, ρώσο φιλόσοφο Νικολάι Μπερντιάγιεφ, προκειμένου να εξηγήσει την ουσία της ιδεολογίας του ρωσικού Συντηρητισμού. Παρέθεσε μάλιστα μια γνωστή φράση του Μπερντιάγιεφ, σύμφωνα με την οποία συντηρητισμός «δεν είναι η προσπάθεια να εμποδίσεις την κίνηση προς τα εμπρός και προς τα πάνω, αλλά να εμποδίσεις την κίνηση προς τα πίσω, προς το χαοτικό σκότος, την επιστροφή στην πρωτόγονη κατάσταση».

 

Παρά το γεγονός όμως ότι έχουν έκτοτε περάσει τέσσερα χρόνια, δεν έχει ακόμη ξεκαθαρίσει η καθεστηκυία τάξη της Ρωσίας πώς εννοούν αυτό το «εμπρός και προς τα επάνω». Πιθανόν, δεν έχουν διαβάσει τι έγραψε παρακάτω ο Μπερντιάγιεφ, σημειώνοντας πως ο «συντηρητισμός είναι ένα σύνθημα στην πολιτική μάχη» και πως το πρόβλημα αυτό παραμένει εισέτι «άγνωστο στο πνευματικό του βάθος», αλλά παρόλα αυτά είναι «μία από τις προαιώνιες θρησκευτικές και οντολογικές αρχές της ανθρώπινης κοινωνίας».

 

Ανάλογη ήταν και η προσπάθεια αξιοποίησης του Νικολάι Γκουμιλιόφ, ιδρυτή του ρωσικού συμβολισμού και πρώτου συζύγου της Άννα Αχμάτοβας, όταν το 2013 μιλώντας στην Λέσχη Βαλντάι, ο Β. Β. Πούτιν παρέθεσε μια σειρά αποφθεγμάτων του ποιητή, από κοινού με αποσπάσματα έργων του Νικολάι Μπερντιάγιεφ και του Κωνσταντίν Λεόντιεφ, του γνωστού σλαβόφιλου στοχαστή. Σύμφωνα με το σκεπτικό εκείνης της ομιλίας η Ρωσία είναι ένα κράτος - πολιτισμός και μάλιστα σε ανθίζουσα κατάσταση.

 

Ένα χρόνο αργότερα, το 2014 στις ομιλίες του Β. Β. Πούτιν, κάνει την εμφάνισή του, ο αγαπημένος του, όπως δήλωσε φιλόσοφος Ιβάν Ιλίν, ένας διακεκριμένος στοχαστής της ρωσικής διασποράς του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, ο οποίος στο τέλος της ζωής του έκανε ραδιοφωνικές εκπομπές στο ναζιστικό ραδιόφωνο, καλώντας τους συμπατριώτες του να αυτομολήσουν από τον Κόκκινο στρατό και να ενταχθούν στα στρατεύματα του Χίτλερ. Έγραψε κάποτε ο Ιβάν Ιλίν «…όποιος αγαπάει τη Ρωσία θα πρέπει να επιθυμεί την ελευθερία της∙… την ανεξαρτησία και την αυτοτέλειά της∙ την ελευθερία της… ως ένωση του ρωσικού και όλων των άλλων εθνικών πολιτισμών της∙ και τέλος… την ελευθερία της πίστης, της αναζήτησης της αλήθειας, της δημιουργίας, της εργασίας και της ιδιοκτησίας».

 

Τα τελευταία χρόνια βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη η διαμόρφωση των αρχών του νέου ρωσικού συντηρητισμού. Η παραπομπή σε ιδεολογικά σχήματα του ιστορικού παρελθόντος συμβάλει στη διαμόρφωση της ιδεολογίας της Ρωσίας κατά τον 21ο αιώνα και δεν είναι άλλη από μια εξελιγμένη μορφή της ιδεολογίας της σχολής των Σλαβόφιλων του 19ου αιώνα, διανθισμένη με ιδέες από τη ρωσική «Θρησκευτική και Φιλοσοφική Αναγέννηση» των αρχών του 20ού αιώνα.

 

Συντηρητική, κλεισμένη στον εαυτό της, περικυκλωμένη από εχθρούς, η Ρωσία, θα πρέπει να αναζητήσει, αναδείξει και διαδώσει τη δική της ηθική αποστολή, όπως έλεγε ο Φ. Μ. Ντοστογιέφσκι στο Ημερολόγιο του συγγραφέα. Αυτή είναι, εν πολλοίς, η ιδεολογία του νέου ρωσικού συντηρητισμού και μόνο υπό αυτό το πρίσμα, το πρίσμα του ρωσικού εξαιρετισμού, μπορεί να γίνει κατανοητή η συμπεριφορά της στη διεθνή σκηνή.

 

Οι βαθιά ριζωμένες αντιδυτικές, σλαβοφιλικές παραδόσεις, εμποδίζουν τη Ρωσία να αντιληφθεί πως σήμερα, το νέο διεθνές περιβάλλον, απαιτεί άλλου είδους προσεγγίσεις, νέες δημιουργικές και παραγωγικές προτάσεις επίλυσης όχι μόνο των πολεμικών συγκρούσεων και των σχέσεων μεταξύ των κρατών, αλλά και των οικουμενικών προβλημάτων. Το πιο πιθανόν είναι η Ρωσία να ακολουθήσει τον δικό της, ξεχωριστό δρόμο, όπως κάνει αιώνες τώρα. Το αν αυτό θα οδηγήσει την κοινωνία και τους πολίτες της στην ευημερία και την πρόοδο, είναι κάτι που μόνο ο χρόνος μπορεί να μας το δείξει. 

 

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης. Μεταφραστής και δημοσιογράφος, εκδότης της επιθεώρησης ρωσικού πολιτισμού Στέππα.

1 σχολιο

  • Είναι εύκολα τα συμπεράσματα αυτού του τύπου. Για τον Χριστιανισμό εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια πλανάται το ίδιο ερώτημα . Κατά πόσο οι επίγονοι "αλλάξαν τα φώτα " στα λεγόμενα του Δασκάλου. Εύκολες απαντήσεις σε δύσκολα ερωτήματα. Στην ίδια την Ρωσία αποφεύγουν να απαντήσουν με τόση ευκολία. Ευχαριστώ!

    Συνδεσμος σχολιου
    Νίκος Χαρτοματσίδης Νίκος Χαρτοματσίδης Πέμπτη, 02 Μαρτίου 2017 10:24

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά