Δευτέρα, 24 Μαρτίου 2014

Αγαπώντας Απολυταρχικά: Από τον Στάλιν στον Πούτιν

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον 
3 Μαρτίου 2014. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν στη διάρκεια συνέντευξης Τύπου για το θέμα της Ουκρανίας. 3 Μαρτίου 2014. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν στη διάρκεια συνέντευξης Τύπου για το θέμα της Ουκρανίας. The Presidential Press and Information Office

Σύμφωνα με τον Kurt Lewin, ένας από τους βασικούς τύπους ηγετών είναι αυτός του Απολυταρχικού/Συγκεντρωτικού (Authoritarian/Autocratic) ηγέτη. Τα χαρακτηριστικά του απολυταρχικού ηγέτη είναι πως αυτός ορίζει ξεκάθαρα και περιοριστικά τι, πώς και πότε θα γίνει και ότι αυτός θέτει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στον ηγέτη και στους ακολούθους του. Ο απολυταρχικός ηγέτης είναι συγκεντρωτικός, τιμωρητικός και ισχυρογνώμων, απαιτεί πειθαρχία, υποταγή και απόλυτη προσήλωση στην απόφασή του.  Η κατάχρηση αυτού του μοντέλου ηγεσίας οδηγεί σε ολοκληρωτικές και δικτατορικές συμπεριφορές. Ο Στάλιν, ο Χίτλερ, ο Μάο, o Καίσαρας, ο Ναπολέοντας είναι χαρακτηριστικές περιπτώσεις  απολυταρχικών ηγετών, άλλοι όμως εντάσσουν σε αυτή την κατηγορία ακόμη και ηγέτες όπως ο Κέννεντυ και ο Πάτον, αλλά και ηγέτες από το χώρο των επιχειρήσεων όπως ο Στηβ Τζομπς και ο Τζακ Γουέλς.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Ιωάννης Καποδίστριας, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Ιωάννης Μεταξάς, ο Αλέξανδρος Παπάγος, ο Νίκος Ζαχαριάδης και ο Γεώργιος Παπαδόπουλος θα μπορούσαν να ανήκουν στην ίδια κατηγορία ηγετών; Η πρώτη απάντηση που μπορεί κάποιος να δώσει είναι «σίγουρα όχι», δικαιούται μάλιστα να μιλήσει ακόμη και για προβοκατόρικο ερώτημα. Αν εξετάζαμε όμως το στυλ ηγεσίας τους;

Δεν είναι απαραίτητο ένας απολυταρχικός ή συγκεντρωτικός ηγέτης, με απλά λόγια ο ηγέτης που έχει την απόλυτη εξουσία για τη λήψη και την εφαρμογή των αποφάσεων στα χέρια του, να εκφυλιστεί σε δικτάτορα ή τύραννο, όπως δεν είναι και απαραίτητη συνθήκη για τη δικτατορία ή την τυραννία η μη δημοκρατική ή η βίαιη κατάληψη της εξουσίας: ο Χίτλερ αναδείχτηκε μέσα από εκλογική διαδικασία στο κορυφαίο αξίωμα.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Ιωάννης Καποδίστριας και ο Ελευθέριος Βενιζέλος για την πλειονότητα των πολιτών, ο Αλέξανδρος Παπάγος για ένα μεγάλο μέρος και ο Νίκος Ζαχαριάδης για ένα σαφώς μικρότερο θεωρούνται επιτυχημένα παραδείγματα, αρχέτυπα ηγετών που θέλουμε να έχουμε και σήμερα. Πόσες φορές δεν έχει εκφραστεί δημοσίως νοσταλγία για κάποιον από αυτούς; Και αν η ιστορία έχει καταγράψει θετικές κρίσεις για τον Μέγα Αλέξανδρο, τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, τον Ιωάννη Καποδίστρια και τον Ελευθέριο Βενιζέλο, στην εποχή τους όλοι, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, είχαν κατηγορηθεί για κατάχρηση εξουσίας, για συγκεντρωτισμό και για αυταρχικές μεθόδους.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου; Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής; Οι μεταπολιτευτικές εμβληματικές ηγετικές φυσιογνωμίες ήταν συγκεντρωτικοί ηγέτες;

Στο απλουστευμένο και εκλαϊκευμένο κλωθογύρισμα της μνήμης μας σε αυτούς, μας έρχονται συχνά στιγμές πυγμής, επιβολής, ηγεσίας, όπως μας αρέσει να λέμε. Δεν συνηθίζουμε να λέμε με οργή και θλίψη ανάμεικτη ότι στην εποχή μας λείπουν οι ηγέτες; Ποιοι ηγέτες μας λείπουν; Οι ηγέτες με μέθοδο, υπομονή, σχεδιασμό και μετριοπαθές στυλ ηγεσίας; Τότε θα μας έλειπαν ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, ο Χαρίλαος Τρικούπης, ο Κώστας Σημίτης, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος.

Δεν μας λείπουν όμως αυτοί, μας λείπει ένας ηγέτης που να χτυπάει το χέρι στο τραπέζι, που να ρίχνει τα καντήλια του, που να εκπαραθυρώνει και να ακυρώνει τους μειοδότες υπουργούς, που να τα χώνει στη Δύση, ένας ηγέτης που θα διώξει την τρόικα και θα μας φέρει την ανάπτυξη από τη Ρωσία και την Κίνα. 

Στο μετα-μνημονιακό μυαλό μας, ο ιδανικός ηγέτης φορά τα σανδάλια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, την περικεφαλαία του Κολοκοτρώνη, το ζιβάγκο του Ανδρέα Παπανδρέου, έχει το μούσι του Ελευθερίου Βενιζέλου και τα φρύδια του Κωνσταντίνου Καραμανλή. 

Και όμως, αυτός ο χιμαιρικός Φρανκενστάιν κατά καιρούς λαμβάνει σάρκα και οστά και προσωποποιείται. Στην πιο πρόσφατη εκδοχή του, έχει τη μορφή του Βλαδιμίρ Πούτιν, του ηγέτη που προκαλεί και κερδίζει τη Μέρκελ και τον Ομπάμα. Πριν από λίγα χρόνια, ο ηγέτης που μας γοήτευε ήταν ο Ταγίπ Ερντογάν, ο απολυταρχικός και αυταρχικός «σουλτάνος» του σήμερα. 

Για το ΚΚΕ και ένα μεγάλο μέρος του ΣΥΡΙΖΑ, ο απόλυτος ηγέτης είναι ο Στάλιν, ενώ για τον πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ ο Τσάβες ήταν ο σύγχρονος Τσε Γκεβάρα και για τη Χρυσή Αυγή οι ιδανικοί ηγέτες είναι ο Χίτλερ, ο Μεταξάς και ο Παπαδόπουλος.

Τι σημασία έχουν όλα αυτά; Αν αποτελούσαν απλές ιστορικές διαμάχες για τους ηγέτες και τα μοντέλα ηγεσίας, δεν θα είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς καθένας έχει το δικαίωμα στα πιστεύω του, ακόμη και αν αυτά αφορούν δικτάτορες που εξολόθρευσαν εκατομμύρια ανθρώπων. Τα πιστεύω όμως διαμορφώνουν συμπεριφορές, εκλογικές για τους ψηφοφόρους και πολιτικές για τα κόμματα. Η ευκαιριακή αποθέωση ή αποδοχή απολυταρχικών ηγετών και πρακτικών, του Πούτιν και του Μαδούρο σήμερα, του Ερντογάν  και του Τσάβες χθες, του Στάλιν και του Χίτλερ διαχρονικά, δείχνει στοιχεία για το μοντέλο ηγεσίας που μας αρέσει, και μερικές φορές η πεπατημένη ακολουθείται. Είναι χαρακτηριστικό πως σε μία μεγάλη έρευνα του Carnegie για τους λόγους που τόσοι Ρώσοι αγαπούν ακόμη τον Στάλιν, το 2012, ανάμεσα στα αποτελέσματα συμπεριλαμβανόταν η συμβολική ισχύς του Στάλιν ως σύμβολο νομιμοποίησης της απολυταρχικής ηγεσίας του Πούτιν.  Άλλωστε, ως χώρα και ως πολίτες, μας αρέσουν οι απολυταρχικοί ηγέτες, μας αρέσει να τους θεοποιούμε και μετά να τους αποδομούμε. Μόνο που ο απολυταρχισμός, όπως αποδεικνύεται και στην περίπτωση της Τουρκίας,  είναι σαν το δηλητήριο, δεν μπορείς ποτέ να είσαι σίγουρος για τη δόση που θα χρησιμοποιήσει αυτός που το έχει στα χέρια του.

Τριαντάφυλλος Καρατράντος

Διεθνολόγος με ειδικότητα στα θέματα ασφάλειας και καθηγητής στη Σχολή Εθνικής Ασφάλειας. Βιβλία του: Πριν το Μνημόνιο δεν έβλεπες (2013), Σφάξε με αγά μου ν' αγιάσω. Ισλαμικό κράτος, ευρωπαϊκή ασφάλεια και Ελλάδα (2016).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά